Ga op pad met onze City Walks!

De klassieke verleiding van Sir Lawrence Alma-Tadema

campagnebeeld-alma-tadema-klassieke-verleiding-sir-lawrence-alma-tadema-een-gunstig-uitkijkpunt-detail-1895-2Sir Lawrence Alma-Tadema, Een gunstig uitkijkpunt (detail), 1895, collectie van Ann en Gordon Getty

Prachtige Romeinse dames die verpozen in marmeren decors, achteloos leunend tegen een azuurblauwe achtergrond of uitkijkend over een kalme zee. De interieurs van Romeinse kerken, archeologische opgravingen in Pompeï en alledaagse, levensechte scènes uit de klassieke oudheid nemen je mee op reis naar Italië.

Sir Lawrence Alma-Tadema, Een gunstig uitkijkpunt, 1895, collectie van Ann en Gordon Getty

Het zijn de historische taferelen die Lawrence Alma-Tadema, een van de meest succesvolle schilders van de negentiende eeuw, als geen ander tot leven wist te wekken. Deze winter zie je in het Fries Museum in Leeuwarden meer dan tachtig van zijn spraakmakende doeken, waarvan vele uit privécollecties afkomstig zijn en dus zelden tot nooit voor het grote publiek te zien zijn.

sir-lawrence-alma-tadema-onbewuste-rivalen-1893Sir Lawrence Alma-Tadema, Onbewuste rivalen, 1893, Bristol Museums & Art Gallery, Bristol 

Levenskunst van een onverzettelijke ziel
Het levensverhaal van de Friese Lourens Alma-Tadema (1836-1912) laat zich lezen als een jongensboek. Zijn levensverhaal startte in het kleine dorpje Dronrijp, diep weggestopt in Friesland. Het gymnasium doorliep de jonge Lourens in Leeuwarden. Op zijn vijftiende werd hij ernstig ziek. Geneesheren gaven de hoop op en zijn familie besloot hem de vrijheid te geven om de rest van zijn leven te wijden aan tekenen en schilderen.

Wonder boven wonder kwam Lourens er bovenop en werd hij kunstenaar voor het leven. Iets van die vastberadenheid kun je al terugzien in dit zelfportret dat hij maakte op zestienjarige leeftijd. De directe, confronterende blik en het gefronste voorhoofd tonen een onverzettelijke ziel.

sir-lawrence-alma-tadema-zelfportret-van-lourens-alma-tadema-1852Sir Lawrence Alma-Tadema, Zelfportret van Lourens Alma Tadema, 1852, , Fries Museum, Leeuwarden – collectie Het Koninklijk Fries Genootschap, gift van Lawrence Alma-Tadema, 1912, © foto Martin Rijpstra fotografie

Na zijn opleiding tot schilder aan de Koninklijke Academie van Antwerpen werkte Tadema eerst een kleine tien jaar in België. In 1855 werd hij de assistent van schilder en professor Louis Jean de Taeye, die hem liet kennismaken met geschiedenisboeken over de Merovingische periode. Ook werd hij aangemoedigd om in zijn schilderijen historische nauwkeurigheid na te streven, iets waar hij later zo wereldberoemd mee zou worden.

Begraven als Britse beroemdheid
Zijn laatste levenshoofdstuk vond plaats in Londen. Alma-Tadema vertrok in 1870 naar Londen, waar hij lid van de Royal Academy werd en drager van de Orde van Verdienste. Hij liet zich naturaliseren en wijzigde zijn Friese voornaam Lourens in het Britsere Lawrence. Voor zijn werken werden hoge prijzen betaald door welgestelde zakenlieden en in zijn ateliers en exorbitante woonhuizen was het een komen en gaan van de beau monde. In 1899 werd Alma-Tadema geridderd en mocht hij zich voortaan Sir noemen. Na zijn dood in 1912 liep heel Londen uit en werd de geboren Fries als een beroemdheid begraven in de St. Paul’s Cathedral.

Kennismaking met het mediterrane licht
De kunstschilder trouwde twee keer in zijn leven. Zijn eerste huwelijksreis, in 1863, bracht hem in Rome en Florence. Door zijn biografen wordt deze reis naar Italië als een keerpunt in zijn leven gezien. De Fries zag voor het eerst het mediterrane licht en maakte kennis met het pas onafhankelijke en verenigde Italië.

Bij het plannen van zijn reis wilde Alma-Tadema vooral monumenten uit de vroegchristelijke en Byzantijnse oudheid bezoeken. Een onvoltooide snapshot van zo’n uitstapje is Interieur van de kerk van San Clemente, Rome. Ook zijn vrouw heeft Lourens hier geportretteerd: als je goed kijkt zie je haar nog net verdwijnen achter een pilaar, gekleed in een bruine rok en een rode sjaal. Dit schilderij was voor de kunstschilder zo dierbaar dat hij het nooit verkocht. Hij gaf het schilderij door aan zijn dochters, die het vervolgens aan het Fries Museum schonken.

sir-lawrence-alma-tadema-interieur-van-de-kerk-van-san-clemente-rome-1863Sir Lawrence Alma-Tadema, Interieur van de kerk van San Clemente, Rome, 1863 (onvoltooid), Fries Museum, Leeuwarden – collectie Het Koninklijk Fries Genootschap, gift van Laurence Alma-Tadema, 1935, © foto: Martin Rijpstra fotografie 

‘De archeoloog onder de kunstenaars’
Tijdens zijn huwelijksreis bezocht Lourens ook Napels en Pompeï. Dit bezoek zou zijn leven totaal veranderen. Hij was getuige van de opgravingen in Pompeï en op dat moment ontvlamde zijn passie voor de klassieke oudheid, die nooit meer zou gaan liggen. Alma-Tadema ging bij het onderzoeken van de Romeinse wereld te werk als een archeoloog.

Hij verzamelde zelf ook antieke voorwerpen en reconstrueerde zo in zijn atelier – én op zijn doeken – het verleden. Met zijn penseel begon hij als eerste academische schilder een verloren wereld echt tot leven te wekken. Hij besteedde aandacht aan de kleinste details: de gevonden graffiti op de muren in Pompeï gebruikte hij als bron om ook weer te geven in zijn eigen schilderijen.

Het Fries Museum, dat over de grootste Alma-Tademacollectie van Nederland beschikt, kocht in 2015 een belangrijk werk van de kunstenaar: Ingang van het theater, dat decennialang eigendom was van de steenrijke Amerikaan William H. Vanderbilt. Met dit schilderij veroverde Alma-Tadema de Amerikaanse markt. De prachtige lijst die speciaal voor het werk werd gemaakt, is versierd met Griekse komediemaskers.

sir-lawrence-alma-tadema-ingang-van-het-theater-1866Sir Lawrence Alma-Tadema, Ingang van het theater (Ingang tot een Romeins theater), 1866, collectie Fries Museum, Leeuwarden, © foto Martin Rijpstra 

Naar Londen voor de liefde
Alma-Tadema’s internationale roem ontstond in 1870, toen hij naar Londen verhuisde, onder meer voor de liefde. In 1869 overleed zijn eerste vrouw. Lourens bleef gebroken achter, met zijn twee jonge dochters. Na een paar maanden van diepe rouw leerde hij tijdens een atelierbezoek in Londen een jongedame leren kennen, Laura Theresa Epps.

Er werd afgesproken dat Alma-Tadema haar schilderlessen zou gaan geven, maar al na een paar lessen vroeg hij haar ten huwelijk. Er was wel een obstakel: Lourens was op het moment van het huwelijksaanzoek vierendertig jaar oud; Laura was net achttien. In 1871 mochten zij trouwen. Laura figureert in veel van Alma-Tadema’s schilderijen als model, maar werd zelf ook een bekend kunstenares. Alma-Tadema’s tweede huwelijk was lang en gelukkig, maar bleef kinderloos.

sir-lawrence-alma-tadema-amo-te-ama-me-1881Sir Lawrence Alma-Tadema, Amo Te Ama Me, 1881, collectie Fries Museum, Leeuwarden

De rest van zijn leven zou de geboren Fries in Londen doorbrengen. Hij wijzigde zijn naam zoals gezegd in Lawrence en vanaf 1872 hanteerde hij ook een eigen identificatiesysteem voor zijn schilderijen, door ieder werk een opusnummer in Romeinse cijfers mee te geven, onder zijn handtekening. Dat deed hij ook bij zijn oudere werken. Dit maakte de kans op vervalsing een stuk kleiner.

Het verdriet van de verloren zoon
In hetzelfde jaar maakte Alma-Tadema twee indrukwekkende schilderijen die waren gebaseerd op scènes uit het oude Egypte en verhalen uit het Eerste Testament. De dood van de eerstgeborene zit vol met archeologische verwijzingen, waaronder ook verzonnen objecten die Alma-Tadema zelf samenstelde naar schetsen die hij maakte van oudheidkundige voorwerpen in het British Museum in Londen en het Rijksmuseum voor Oudheden in Leiden.

Opnamedatum: 2008-09-19Sir Lawrence Alma-Tadema, De dood van de eerstgeborene, 1872, Rijksmuseum, Amsterdam – legaat van Sir Lawrence Alma-Tadema, 1912, © foto Rijksmuseum, Amsterdam

De dood van de eerstgeborene (dat normaal in het Rijksmuseum in Amsterdam te bewonderen is) is een werk dat je doet verstrakken van verdriet. Je voelt de pijn van de farao, wiens gezicht is getekend door verdriet en verlies. De moeder begraaft haar gezicht in zijn arm. De arts, de priesters, de musici, Mozes en Aaron lijken eveneens lamgeslagen door hevige emoties.

Alma-Tadema verkocht het werk eerst, maar later kocht hij weer terug. Waarschijnlijk was het doek voor hem persoonlijk belangrijk omdat hij niet alleen het verdriet van de farao afbeeldde, maar ook zijn eigen verlies. Samen met zijn eerste vrouw kreeg hij drie kinderen. Hun oudste en enige zoon, Eugenius, leefde slechts een paar maanden voor hij overleed. Volgens intimi van de schilder stond het doek opgesteld in het atelier van Alma-Tadema, maar altijd achter een gesloten gordijn, zodat hij niet iedere keer weer met het immense verdriet werd geconfronteerd.

De rozenzee van Heliogabalus
Diverse malen reisde kunstschilder naar Italië. Rome sloeg hij nooit over, maar vooral de voortschrijdende archeologische opgravingen in Pompeï volgde Alma-Tadema op de voet. In 1883 keerde hij opnieuw terug. Zijn groeiende kennis van het Romeinse dagelijks leven nam steeds meer toe en hij probeerde deze nieuw verworven beelden weer te geven in zijn schilderijen. Sommige critici vonden echter dat hij soms te ver ging en zoveel voorwerpen op zijn schilderijen afbeeldde, dat deze aan museumcatalogussen deden denken.

Een van zijn beroemdste en meest overweldigende schilderijen is De rozen van Heliogabalus (1888), gebaseerd op een episode uit het leven van de losbandige Romeinse keizer Heliogabalus. Je ziet de psychopathische keizer, terwijl hij tijdens een orgie bezig is zijn gasten te bedekken onder een moordende confetti van rozenblaadjes.

sir-lawrence-alma-tadema-de-rozen-van-heliogabalus-1888Sir Lawrence Alma-Tadema, De rozen van Heliogabalus, 1888, collectie van Pérez Simón, Mexico © foto: Arturo Piera

De duurste Alma-Tadema ooit
Hoe weggeblazen Alma-Tadema’s publiek in de negentiende eeuw was, zo erg viel zijn werk in diskrediet in de vorige eeuw. In de eeuw waarin het modernisme de norm was, verloor Alma-Tadema bijna direct na zijn dood al zijn ster in het kunstenaarspantheon. Bijna veertig jaar lang werd zijn werk letterlijk genegeerd. Hopeloos ouderwets en te academisch, zo luidde het wereldwijde oordeel. Zijn schilderijen wisselden voor een paar honderd dollar van eigenaar en musea borgen zijn werken op in depots.

De laatste twee decennia is Alma-Tadema echter weer ongekend populair en worden er miljoenen euro’s en dollars aan zijn werken uitgegeven. Zo kun je in Leeuwarden ook de duurste Alma-Tadema ooit bewonderen. Mozes gevonden! was in de jaren vijftig in het bezit van de Londense kunsthandel Newman. Een echtpaar kocht het werk, puur voor de gouden lijst.

sir-lawrence-alma-tadema-mozes-gevonden-1904-particuliere-collectie-2016-christies-images-limitedSir Lawrence Alma-Tadema, Mozes gevonden!, 1904, particuliere collectie, © foto Christie’s Images Limited, 2016

Nadat een medewerker van Newman het opgerolde doek in een steegje vond, besloot de kunsthandel het ongewenste schilderij gratis aan te bieden aan alle musea ter wereld, mits ze het zouden opstellen. Geen enkel museum reageerde. Uiteindelijk werd het werk toch verkocht en steeg de prijs bij iedere verkoop, met 35,9 miljoen dollar als hoogtepunt.

Heel soms duikt er nog een Alma-Tadema op. Zo was de verbazing begin dit jaar groot toen een verloren gewaand schilderij van zijn persoonlijk etser, Leopold Löwenstam opdook, in het BBC-programma The Antiques Roadshow. Op de valreep werd het schilderij toegevoegd aan de expositie.

sir-lawrence-alma-tadema-portret-van-leopold-lowenstam-de-etser-1883-particuliere-collectie-engelandSir Lawrence Alma-Tadema, Portret van Leopold Löwenstam, de etser, 1883, particuliere collectie, Groot-Brittannië

De tentoonstelling Alma-Tadema, klassieke verleiding is tot en met 7 februari 2017 te zien in Leeuwarden. Daarna reist de expositie door naar het Belvedère Museum in Wenen en naar het Leighton House Museum in Londen. Kijk voor openingstijden, entreeprijzen en meer informatie op FriesMuseum.nl.

campagnebeeld-alma-tadema-klassieke-verleiding-sir-lawrence-alma-tadema-een-gunstig-uitkijkpunt-detail-1895Sir Lawrence Alma-Tadema, Een gunstig uitkijkpunt (detail), 1895, collectie van Ann en Gordon Getty

2x per week Italiaanse inspiratie

Meld je aan voor de Ciao tutti nieuwsbrief - en ontvang de digitale editie van onze City Walk Klassiek Rome als cadeautje:

Ontdek onze droomplekken in Italië!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *