Sint-Pieter – al vierhonderd jaar het icoon van het Vaticaan

Na het Jubeljaar viert het Vaticaan in 2026 weer een bijzonder jubileum. De Sint-Pietersbasiliek bestaat dit jaar namelijk vierhonderd jaar. Tijd voor een kijkje achter de schermen én om de nieuwe plannen van het Vaticaan te onthullen.

Van groot dakterras tot een speciale pelgrimsroute

Kardinaal Mauro Gambetti, aartspriester van de Sint-Pieter, kondigde namelijk een paar mooie initiatieven aan.

Allereerst zal het terras van de basiliek volledig worden opengesteld. Er komt onder meer een permanente tentoonstelling over de geschiedenis van de kerk. Bovendien wordt de bestaande bar uitgebreid en twee keer zo groot.

Elke zaterdag is er om 15.30 uur een viering met gebed en meerstemmige zang onder leiding van de Cappella Giulia, het koor van de Sint-Pieter. Het jubileumjaar wordt op 18 november door paus Leo XIV afgesloten met een speciale mis in de basiliek, exact vierhonderd jaar na de inwijding van de basiliek, op 18 november 1626 door paus Urbanus VIII.

Ook op virtueel vlak zijn er nieuwe plannen. Zo kun je via een nieuwe app de missen in de Sint-Pieter volgen, die simultaan worden vertaald in meer dan zestig talen. Er komt een digitaal reserveringssysteem, om de lange wachtrijen te voorkomen.

Verder zal er een speciale pelgrimsroute worden uitgestippeld, Quo Vadis genaamd, waarmee je in de Romeinse voetsporen van Petrus en Paulus treedt en staat er voor 29 juni, de feestdag van deze twee heiligen, een theatervoorstelling op de planning.

Later dit jaar kun je ook een bezoek aan nog niet eerder opengestelde ruimtes reserveren, zoals de Sale Ottagonali, waar dan historische modellen van de basiliek van Antonio da Sangallo il Giovane te zien zijn, naast stukken uit het museumarchief.

Nieuw: het lettertype Michelangelus

Ook leuk voor thuis: ter ere van dit jubileum komt er ook een nieuw lettertype, de Michelangelus, geïnspireerd op het handschrift van Michelangelo, een van de genieën aan wie de Sint-Pieter zijn huidige uiterlijk te danken heeft.

Het nieuwe font zal beschikbaar zijn in Microsoft Office, met zwierige f’s, harmonieuze g’s en s’en die op bliksemschichten lijken, in de stijl van Michelangelo. Om dit lettertype te creëren, hebben de IT-experts van Microsoft een enorme hoeveelheid materiaal bekeken dat bewaard wordt in de archieven van het Vaticaan.

Dit omvat brieven, persoonlijke en technische aantekeningen, evenals gedetailleerde plannen voor de basiliek in aanbouw. In totaal scanden ze duizenden bladen, perkamenten en papieren die Michelangelo regelmatig naar de leiding van het Vaticaan stuurde om hen te informeren over de voortgang van de bouw van de basiliek.

Renoveren zonder iets af te breken

Hoewel christenen al bijna tweeduizend jaar bidden bij het graf van Petrus, dat zich onder de basiliek zou bevinden, dateert de Sint-Pieter zoals we hem nu zien uit de zestiende eeuw.

Het besluit van paus Julius II om de oude Sint-Pietersbasiliek uit de vierde eeuw af te breken, veroorzaakte destijds felle discussies, maar volgens Gambetti ‘wilde Julius II het verleden niet uitwissen, maar het bestaande hervormen en terugbrengen naar zijn oorsprong.’

Kardinaal Gambetti omschrijft het huidige jubileum als ‘een kans om de basiliek opnieuw te begrijpen’. Daarom starten dit jaar verschillende projecten om de Sint-Pieter in al zijn glorie te kunnen behouden en de structurele stabiliteit van de basiliek voor toekomstige eeuwen te waarborgen.

Onder de naam Oltre il visibile zullen de Fabbrica di San Pietro en energiebedrijf Eni de stabiliteit van de basiliek continu en structureel monitoren. ‘Waar paus Julius II moest kiezen voor sloop en wederopbouw om te kunnen vernieuwen, kan paus Leo XIV renoveren zonder iets af te breken,’ aldus Gambetti.

De cijfers van de Sint-Pietersbasiliek

We maken in dit artikel een virtuele rondtocht door de enorme Sint-Pietersbasiliek en over het gelijknamige plein, met veel indrukwekkende cijfers.

Met deze kennis in je achterhoofd kijk je toch even anders naar dit enorme bouwwerk – en kun je tijdens een volgend bezoek indruk maken op je reisgenoten door af en toe een van onderstaande feitjes te delen…

De afmetingen van de Sint-Pieter

De Sint-Pietersbasiliek is bijna honderdnegentig meter lang (met het portiek erbij zelfs tweehonderdachttien meter) en – op het breedste punt – honderdvijfenvijftig meter breed. Daarmee is de basiliek ruim tweeëntwintigduizend vierkante meter groot.

De hoogte van het middenschip is zesenveertig meter, terwijl de hoogte tot aan de koepel binnen in de kerk honderdzeventien meter is. Buiten meet de koepel, tot aan de top van het kruis, meer dan honderddertig meter. De voorgevel, ontworpen door Carlo Maderno, is honderdvijftien meter breed en zevenenveertig meter hoog.

Een kanjer van een koepel

De koepel is ruim honderdzesendertig meter hoog; binnenin is de hoogte honderdnegentien meter. Deze enorme koepel heeft binnenin een diameter van bijna drieënveertig meter, waarmee hij net iets kleiner is dan de koepel van het Pantheon.

Michelangelo zou dit bewust hebben gedaan, als respect voor de bouwmeester van dit oude Romeinse monument. Aan de buitenzijde komt er overigens nog ruim vijftien meter bij; de diameter meet dan net geen negenenvijftig meter. De koepel weegt, hou je vast, zesenvijftig miljoen kilo!!

De lantaarn boven op de koepel is zeventiend meter hoog. Net als bij de Madonnina op het dak van de Duomo in Milaan geldt in Rome dat geen enkel gebouw hoger mag zijn dan deze koepel. Geen wolkenkrabbers dus die over de lantaarn heen mogen kijken…

Naast de cupolone, de grote koepel, telt de Sint-Pieter nog tien andere koepels. Het dak wordt gedragen door zevenhonderdachtenzeventig zuilen.

Beklim de koepel van de Sint-Pieter

De bronzen bol boven op de koepel heeft een doorsnede van bijna 2,5 meter en zou plaats kunnen bieden aan zestien personen. Helaas kun je zover niet meer komen. Wel kun je de koepel beklimmen. Eerst kom je dan op de eerste galerij, op een hoogte van drieënvijftig meter.

De klim wordt hier beloond met een prachtig zicht op het interieur van de kerk. Als je nog eens driehonderddertig treden verder naar boven klimt, kom je uit op de honderdacht meter hoge buitengalerij, met het bekende uitzicht over het Sint-Pietersplein en de daken van Rome.

Voor dit uitzicht moet je (als je niet met de lift gaat althans) vijfhonderdzevenendertig treden beklimmen, maar dat is echt meer dan de moeite waard!

De klokken van de Sint-Pieter

De bronzen klok van de Sint-Pieter heeft een doorsnee van 2,5 meter en een hoogte van 2,6 meter. De klok weegt twintigduizend kilo, maar wordt alleen in beweging gezet met Kerstmis, met Pasen, als de paus het Urbi et Orbi uitspreekt, en op 29 juni, de feestdag van de heiligen Petrus en Paulus.

Op deze feestdag wordt de koepel van de Sint-Pieter prachtig verlicht. Nu gebeurt dat door simpelweg de elektrische lampjes met een druk op de knop aan te zetten, maar vroeger werden er stuk voor stuk ruim achthonderd fakkels en vierduizend olielampen ontstoken.

Enorme letters en beelden van Bernini

De letters op de voorgevel, die samen de tekst ‘In Honorem Principis Apost. – Paulus V Burghesius Romanus Pont. Max. Anno MDCXII’ vormen (‘Ter ere van de prins der apostelen – Paulus V Borghese paus van Rome 1612’) zijn twee meter hoog.

De dertien beelden op de voorgevel, allemaal van de hand van leerlingen van Bernini, zijn 5,7 meter hoog. Grappig detail is dat deze beelden aan de achterzijde bijna helemaal plat zijn; alleen aan de voorzijde zijn ze netjes afgewerkt.

De beelden stellen Christus (in het midden voor), met aan zijn linkerzijde Johannes de Doper. Verder staan er elf van de twaalf apostelen. Judas ontbreekt en is vervangen door Matthias (helemaal rechts). Petrus ontbreekt eveneens, aangezien de hele kerk al aan hem werd gewijd vond Bernini het blijkbaar niet nodig hem ook nog eens als apostel uit te beelden.

Toch is er nog een beeld van Petrus terug te vinden op het plein, en wel links van de trappen die naar de ingang van de kerk leiden. Rechts staat een even groot beeld van Paulus.

Volgens een Romeinse legende zegt Petrus: ‘Hier wordt het geloof gemaakt’, waarop Paulus antwoordt ‘En daarbuiten gelooft men het.’

Meer dan honderd heiligen

Op de bovenrand van de colonnades staan honderdveertig heiligen van ruim drie meter hoog. Iedereen die de Sint-Pieter al eens heeft bezocht, heeft waarschijnlijk opgemerkt dat een beeld van Maria ontbreekt. Pas in 1981 kreeg zij een plekje aan de buitenzijde van de kerk, en wel door een mozaïek van 2,30 meter hoog op de muren van het pauselijk paleis, aan de rechterzijde van de kerk.

De deuren van de Sint-Pieter

De Sint-Pieter telt vijf verschillende deuren. De meest rechtse is de Porta Sancta, de Heilige Deur, die alleen tijdens een jubeljaar mag worden geopend.

De deur helemaal links wordt ook wel de Porta della Morte genoemd, omdat door deze deur de lijkkisten de kerk verlieten. De bronzen middendeur komt nog uit de oude basiliek die hier ooit stond en dateert uit 1445.

Pauselijke graven en honderden beelden

Naast Petrus hebben nog honderdzesenveertig andere pausen hun laatste rustplaats in de Sint-Pieter. Het is dan ook een onmogelijke zaak om hier alle pauselijke graven te benoemen, net zoals het onmogelijk is ze tijdens een rondgang door de basiliek allemaal te ontdekken. Daar heb je wel een aantal bezoeken voor nodig.

Wie alle versiering in de kerk wil bekijken, moet eveneens een paar dagen de tijd nemen: de kerk telt driehonderdnegentig beelden (waarvan honderdzestig gemaakt zijn van travertijn, honderd uit marmer, negentig uit pleisterkalk en veertig uit brons), honderddertig zuilen (waarvan de meeste afkomstig zijn uit de Thermen van Caracalla) en honderdeenendertig mozaïekafbeeldingen.

Michelangelo’s Pietà en kleurrijke mozaïeken

De belangrijkste beelden zijn de Pietà van Michelangelo en de bronzen Petrus van Arnolfo di Cambio. De rechtervoet van deze Petrus is door ontelbare pelgrims aangeraakt of gekust.

De altaarmozaïeken bevatten stuk voor stuk driehonderd- tot vijfhonderdduizend steentjes. Gemiddeld zijn deze steentjes nog geen vierkante centimeter groot, en ze zijn slechts vijf millimeter dik. Het aanbrengen van een mozaïek is met recht monnikenwerk te noemen; alleen al het maken van de steentjes uit glas kon wel vijf jaar duren. Het op de juiste plek leggen van al die gekleurde steentjes vergde nog minstens zo veel tijd.

Slechts één schilderij en vier evangelisten

Gelukkig telt de basiliek slechts één schilderij! Het is wel even zoeken, want dit schilderwerk met de Heilige Drievuldigheid hangt in de Sacramentskapel. Het is gemaakt door Pietro da Cortona.

Naast het hoofdaltaar zijn er nog drieënveertig verschillende altaren, waar regelmatig een mis wordt opgedragen. De paus is de enige die een mis mag opdragen op het hoofdaltaar, dat bestaat uit een massief blok marmer. Het altaar wordt gedomineerd door het baldakijn van Bernini, dat vijfennegentig ton weegt en negenentwintig meter hoog is. Rondom het baldakijn branden vijfennegentig lampjes.

Wanneer je omhoog kijkt, zie je de indrukwekkende koepel met in de vier medaillons (die elk een doorsnede van acht meter hebben) de vier evangelisten. De letters hier zijn met 1,29 meter hoogte iets kleiner dan de letters buiten.

De zestien grote vensters laten hun licht op deze tekst schijnen, zodat iedereen kan lezen ‘Tu est Petrus et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam et tibi dabo claves regni caelorum’ (‘U bent Petrus en op deze rots zal ik mijn kerk bouwen en aan u zal ik de sleutels van het rijk der hemelen geven’).

Vier enorme pijlers en een eigenwijze Bernini

De vier pijlers die de koepel dragen zijn enorm. Met een omtrek van eenenzeventig meter zouden ze stuk voor stuk de Domtoren van Utrecht of de Toren van Pisa in zich op kunnen nemen. In de nissen staan vijf meter hoge beelden van heiligen naar wie de zuilen zijn vernoemd.

Leuke anekdote: Michelangelo, bouwmeester van de koepel, had verboden de pijlers te gebruiken voor welke functie dan ook. Bernini was echter eigenwijs, sloeg het verbod van Michelangelo in de wind en bouwde in elk van deze zuilen een trap die naar een kamertje met relikwieën leidt.

Met als gevolg een koepel die op instorten stond en scheuren begon te vertonen. Uiteindelijk moest men vijf metalen ringen rond de koepel aanbrengen om de boel in veiligheid te brengen.

Bezoek de Sint-Pieter

Als het je duizelt na al deze cijfers, ga dan een keer ’s ochtends vroeg, en zonder al deze wetenswaardigheden in je achterhoofd, naar de basiliek en laat je verrassen door alles wat je ziet. Wees wel op tijd, want de Sint-Pieter wordt elke dag door drommen gelovigen en toeristen bezocht.

De laatste cijfers: de basiliek biedt plaats aan zestigduizend mensen als er geen stoelen in staan, terwijl er tijdens een dienst wel negenduizend mensen kunnen plaatsnemen. Het plein kan nog eens honderdveertigduizend mensen herbergen, die als het ware worden omarmd door tweehonderdvierentachtig Dorische zuilen en achtentachtig pilaren van travertijn in vier bijna symmetrische rijen.

Disegnare per capire

In de Bibliotheca Hertziana, in het Palazzo Zuccari, kun je tot eind maart gratis de tentoonstelling Disegnare per capire: Franz Graf Wolff Metternich e i progetti per la Basilica Vaticana (1953–1978) bekijken, die de ontwerpen van de Sint-Pietersbasiliek onthult (zie deze link voor alle details).

Aan de hand van schetsen, ontwerptekeningen, aantekeningen en grafisch materiaal reconstrueert de expositie het werk van kunsthistoricus Franz Graf Wolff Metternich, die van 1953 tot 1962 ook directeur van de Biblioteca Hertziana was. Hij was ervan overtuigd dat tekenen het meest effectieve instrument was om de architectuur in haar ruimtelijke complexiteit te begrijpen.

foto’s: Biblioteca Hertziana

Lees meer over het Vaticaan

In onderstaande blogs ontdek je meer over andere plekken in het Vaticaan:

*bewonder de topstukken van de Vaticaanse Musea

*boek de Extra Time Tour en geniet bijna in je eentje van de Sixtijnse Kapel

*vijftig weetjes over de Sixtijnse Kapel

*ontdek de mooiste details in de Stanze van Rafaël

*ga naar het Campo Santo Teutonico, het kleinste kerkhof van Rome

bezoek de Giardini Vaticani, de tuinen van het Vaticaan

*wandel door de Passetto del Borgo, de geheime gang van het Vaticaan naar de Engelenburcht

*geniet van het mooiste uitzicht op de koepel van de Sint-Pieter