Grinzane Cavour – een indrukwekkend kasteel en museum te midden van de wijngaarden in Piemonte

’s Ochtends zit je in alle vroegte nog met een kopje koffie aan je eigen keukentafel, vol voorpret voor een reis vol verrukkelijke ervaringen. Na een kort ritje met de taxi naar Schiphol en een voorspoedige vlucht over de Alpen blijkt het decor van de prachtige wijngaarden in Piemonte nog mooier dan je die ochtend had kunnen bedenken…

Castello di Grinzane Cavour

Het Castello di Grinzane Cavour ligt dan ook op een perfecte plek, hoog op een heuvel in de buurt van Alba, aan de weg naar Barolo, met zo ver je kunt kijken de frisgroene heuvels van de Langhe, een van de wijngebieden van Piemonte die op de Werelderfgoedlijst van Unesco staan.

Hoewel Grinzane Cavour nu een heel sereen plaatsje is, heeft het een lange en fascinerende geschiedenis, waarin een grote rol is weggelegd voor de naamgever van het plaatsje: graaf Camillo Benso Cavour.

Voor we daar dieper op ingaan, nemen we je eerst mee naar In Vigna, het openluchtparcours rondom het kasteel, waar je meer leert over het werk in de wijngaarden en hoe dat tijdens de vier seizoenen verloopt.

In Vigna – openluchtmuseum in de wijngaard

Dit innovatieve openluchtmuseum neemt je mee in de cycli van de Vigna del Conte, de wijngaard van de graaf, die aan de voet van het kasteel ligt.

Al wandelend langs vijfenzestig panelen met illustraties van Luigi Piccatto ontdek je allereerst hoe de wijnrank groeit, mede dankzij het werk van de wijnbouwer, die er op het snijvlak van kunst en ambacht voor zorgt dat de druiven optimaal kunnen groeien.

Een goed glas Barolo is immers ‘slechts’ het eindpunt van een langdurig en zorgvuldig proces, dat in de wijngaard begint en waar geduldig wachten zowel de druif als de wijn beter tot zijn recht laat komen.

We laten je graag meewandelen, van de eerste werkzaamheden in de winter tot de oogst van de diepblauwe druiven in de herfst:

Terug naar de middeleeuwse architectuur

Na deze wandeling met steeds weer andere vergezichten, met rijen vol groene wijnranken als blikvangers, is het tijd voor een bezoek aan het Castello di Grinzane Cavour, dat onder meer het Museo delle Langhe en de Enoteca Regionale Piemontese Cavour herbergt.

Maar het kasteel zelf mag er ook zijn. Het is een van de mooiste voorbeelden van middeleeuwse architectuur in de Langhe, al is het huidige uiterlijk het resultaat van een zorgvuldige restauratie uit 1961, ter gelegenheid van het honderdjarig bestaan van de Italiaanse staat, die op 17 maart 1861 tot stand kwam.

Het kasteel verkeerde toen in een staat van bijna volledige verwaarlozing. De diverse bouwkundige ingrepen die het middeleeuwse ontwerp hadden aangetast, werden ongedaan gemaakt.

Van wachttoren tot kasteelcomplex

Waar nu de robuuste kasteelmuren oprijzen, stond in de elfde eeuw slechts een eenzame uitkijktoren, vanwaar de lokale bevolking ongewenste bezoekers tijdig aan kon zien komen.

Waarschijnlijk werd deze uitkijktoren halverwege de elfde eeuw vervangen door de hoge centrale toren, die nog steeds deel uitmaakt van het huidige kasteel. Om de toren heen is een bakstenen kasteel verrezen, dat duidelijk in verschillende fases is gebouwd, steeds opnieuw aangepast aan de behoeften van de nieuwe kasteelheren.

Hoewel de opdrachtgevers van de middeleeuwse burcht onbekend zijn, is de stijl dezelfde als die van de kastelen van de adellijke familie Falletti (in Barolo, Serralunga en Roddi), met de hangende hoektorentjes aan de zuidzijde, de elegante ramen en versieringen in de vorm van boogjes die het castello een iets minder streng aanzicht geven.

Sala delle Maschere – bijzondere huwelijksherinnering

Na een kaartje te hebben gekocht, kun je het kasteel ook van binnen bewonderen (zie deze link voor openingstijden en ticketprijzen).

Een van de mooiste plekken is de Sala delle Maschere, een bruidsschat die lange tijd verborgen bleef. Het plafond van de zaal werd in 1547 beschilderd ter ere van de bruiloft van Pietrino Belli, een bekende jurist en diplomaat uit Alba. Hij gaf opdracht voor een blijvende herinnering aan zijn huwelijk met Giulia Damiani.

Boven je hoofd prijken meer dan honderdvijftig ‘maskers’, van familieleden van de bruid en bruidegom, maar ook allegorische afbeeldingen, fantasiewezens en wapenschilden. Zo is de rode stier op een wit veld het symbool van de familie Belli en de zilveren achtpuntige ster dat van de familie Damiani.

Ook zijn er talrijke paneeltjes met kinderen, symbool van de liefde, die verschillende muziekinstrumenten bespelen, zoals de doedelzak, de trommel en de luit. De hond staat symbool voor trouw, terwijl de leeuw moed symboliseert.

Decor voor de veiling van witte truffel uit Alba

Ook nu nog kun je in de Sale delle Maschere in het huwelijksbootje stappen. Daarnaast worden er regelmatig raadsvergaderingen gehouden en is de zaal elk jaar op de tweede zondag van november het decor voor de prestigieuze veiling van de witte truffel uit Alba.

De zaal is namelijk ook het thuis van de bijeenkomsten van de Ordine dei Cavalieri del Tartufo e dei Vini d’Alba (de ridderorde van de truffel en wijnen van Alba), een gastronomische broederschap die zich sinds 1967 inzet voor het behoud en de heropleving van lokale gebruiken, gewoonten en tradities, met bijzondere aandacht voor de keuken en de wijnen van de Langhe.

Verrassing achter het door Cavour verlaagde plafond

Zoals we al schreven, bleef de Sala delle Maschere lange tijd voor het oog verborgen – en wel door toedoen van Cavour. We vertellen je verderop in dit artikel meer over de band van deze bekende Italiaanse politicus met het kasteel, maar eerst kort iets over hoe dit prachtige plafond aan het licht kwam.

In de tijd van Cavour doet de Sala delle Maschere dienst als zijn persoonlijke woonruimte, verdeeld in twee ruimtes: een studeerkamer en een slaapvertrek. Aangezien de winters streng kunnen zijn, besluit de graaf het gewelf te laten verlagen om de warmte beter vast te houden.

Daardoor wordt het beschilderde plafond aan het oog onttrokken. Pas tijdens de restauratiewerkzaamheden begin jaren zestig werd het verlaagde plafond verwijderd en kwam tot ieders grote verrassing een spectaculair beschilderd plafond tevoorschijn.

Grinzane wordt het thuis van Cavour

De naam Cavour heb je als Italiëliefhebber vast al vaker voorbij zien komen, al was het alleen maar omdat bijna elke Italiaanse stad een Via Cavour heeft.

Camillo Benso Cavour (1810–1861) was dan ook een vooraanstaand Italiaans staatsman. Hij mocht zich de eerste premier van het koninkrijk Italië noemen en stond samen met Giuseppe Garibaldi en koning Vittorio Emanuele II aan het hoofd van de beweging die leidde tot de eenwording van Italië.

Maar hoe raakt zijn leven verstrengeld met de wijnranken en het kasteel van Grinzane? Begin negentiende eeuw koopt Cavours tante, hertogin Vittoria de Sellon, een stuk grond in Grinzane, inclusief een deel van het middeleeuwse kasteel.

De hertogin weet echter niet hoe ze dat land moet beheren en dus besluit ze het te verhuren aan haar zwager Michele Benso, markies van Cavour, voor vierduizend lire per jaar. Het is immers vruchtbare grond, geschikt voor de teelt van graan en druiven.

Omdat Michele het op zijn beurt eigenlijk te druk heeft met het beheer van andere landgoederen, besluit hij zijn zoon Camillo naar Grinzane te sturen.

Zijn komst heeft een zeer positieve invloed op het kasteel en op Grinzane als geheel. Cavour zet zich dan ook met veel passie en toewijding in om het landgoed – en met name de wijngaarden – rendabel te maken.

Cavour als burgervader van Grinzane

In september 1832 wordt Cavour, op slechts tweeëntwintigjarige leeftijd, zelfs burgemeester van Grinzane. Dat blijft hij maar liefst zeventien jaar lang, ook als zijn politieke carrière van start gaat, die hem uiteindelijk een van de architecten van de Italiaanse eenwording zou maken.

Als herinnering aan een van de beste burgervaders die Grinzane heeft gekend, werd de naam van het dorp in 1916 omgedoopt in Grinzane Cavour.

In de Sala Cavour herleeft de tijd waarin Cavour burgemeester was. Je ziet zijn bed in empirestijl, waar Cavour droomde van een verenigd Italië (dat is later wel naar deze ruimte verplaatst, want Cavour sliep immers in de Sala delle Maschere).

Grappig om te zien: Cavour, die klein en gedrongen was, gebruikte het trapje om op het hoge stromatras te klimmen. Een handig accessoire, want in het trapje was tegelijk plek voor de po!

Daarnaast vind je hier enkele originele documenten en diverse memorabilia, waaronder de schouderband van de burgemeester.

Ook leer je meer over de wijn die destijds werd geproduceerd en over de marin (de schimmelziekte van de wijnstok, die in het Piemontese dialect dezelfde naam draagt als de warme en vochtige mediterrane wind die uit het (zuid)oosten waait).

Eerste jaargang Barolo in flessen

Cavour experimenteerde op het landgoed rondom het kasteel met de productie van de beroemde Barolo-wijn, met advies van generaal Pier Francesco Staglieno, die ingrijpende vernieuwingen doorvoerde. Zo liet hij de gisting plaatsvinden in gesloten vaten, om oxidatie te verminderen.

In 1848 nam Louis Oudart het roer van Staglieno over. Hij wilde de wijn laten rijpen, naar voorbeeld van de wijnen uit de Bordeaux. Een andere belangrijke vernieuwing was de aankoop van de eerste duizend flessen uit Frankrijk, waarvan de eerste honderd meteen na aankomst gevuld werden. Dit is waarschijnlijk de eerste jaargang Barolo in flessen, de voorloper van de inmiddels wereldberoemde ‘koning onder de rode wijnen’.

Wijnweetjes en wervelende fresco’s

In het Museo delle Langhe, dat in het kasteel is gevestigd, ontdek je meer over de wijnbouw in de Langhe en de wijnen die hier geproduceerd worden. In de collectie vind je bijzondere voorwerpen als een monumentale hefboompers uit 1704.

Vergeet echter niet ook af en toe naar buiten én omhoog te kijken. Met name in de Sala degli Affreschi zijn, zoals de naam al doet vermoeden, prachtige plafondfresco’s te zien, met scènes van schilderijen uit de zestiende eeuw, in de stijl van Giulio Romano, een leerling van Rafaël.

Giulio Romano was als schilder en architect werkzaam aan het hof van de Gonzaga’s, hertogen van Mantova, onder wiens heerschappij het grondgebied van Grinzane tot 1630 viel. Vandaar dat er sterke overeenkomsten zijn tussen deze fresco’s en die in enkele zalen van Palazzo Te, met name de Sala di Psiche en de Sala delle Aquile, die door Romano zijn beschilderd.

De tartufo bianco in de spotlights

Naast wijn is ook truffel een grote trots van de Piemontesi, vandaar dat ook de truffel in de spotlights staat in het kasteel – en dan vooral de witte truffel van Alba, die ook elk jaar de hoofdrol speelt op de beroemde fiera die sinds 1928 aan deze kostbare witte truffel is gewijd.

Het zoeken naar truffels is een traditie die vaak van generatie op generatie wordt doorgegeven, maar die vooral te danken is aan de uiterst fijne neus van een trouwe hond, die is getraind om de geur van deze kostbare lekkernij te herkennen.

De truffelzoeker, in het Piemontees trifolau genoemd, haalt met een speciale schoffel voorzichtig de door de hond ontdekte truffel uit de grond, waarna hij de grond zorgvuldig weer in orde brengt om ervoor te zorgen dat er nieuwe truffels kunnen groeien.

De truffeljacht werd in 2021 erkend als immaterieel cultureel erfgoed en staat sindsdien op de Werelderfgoedlijst van Unesco, zoals je ook in deze blog kunt lezen.

Enoteca Regionale Piemontese Cavour

Op 27 november 1967 krijgt de Enoteca Regionale Piemontese Cavour een plek in het kasteel. Het is dan de eerste regionale enoteca in Piemonte en pas de tweede in heel Italië.

Na je bezoek aan alle mooie ruimtes van het kasteel en opzuigen van de interessante geschiedenis van deze plek, kun je hier een smakelijk souvenir kopen.

Het kasteel heeft ook een restaurant, waar je van een lunch of diner geniet dat is bereid door chef-kok Alessandro Mecca, uiteraard vergezeld van klinkende wijnen uit de Langhe, waaronder de wijn van het kleurrijke wijnhuis Michele Chiarlo, waar we eerder op bezoek waren.

Lekker lunchen bij La Salinera

Wij schuiven voor de lunch niet aan in het kasteel, maar bij La Salinera, aan de voet van het kasteel, met traditionele gerechten uit de Piemontese keuken op het menu, zoals agnolotti del plin.

Ook een fijne plek voor wie de Barolo Rosso-fietsroute volgt en even wil pauzeren met een cappuccino, broodje of uitgebreidere lunch. Als toetje nemen we een caffè met baci di dama. Dan werpen we nog een laatste blik op het kasteel en dan wacht een prachtige tocht door de wijngaarden.

Meer moois in de buurt van Grinzane Cavour

Tot aan Alba zie je zover je blik reikt frisgroene wijnranken over de heuvels rollen, slechts hier en daar onderbroken door een kerkje, een schuur of een boerderij.

Eenmaal in Alba word je op het Piazza Ferrero verwelkomd door het silhouet van een meisje dat net als de stad de naam Alba draagt, in gebronsd ijzer.

Als je na je bezoek aan het Castello di Grinzane Cavour nog meer wil weten over truffel, kun je in Alba het Museo del Tartufo (MUDET) bezoeken. Andere aanraders om te combineren met je bezoek aan Grinzane Cavour zijn Barolo, La Morra en deze wijnroute door het land van Barbaresco.