15 april 2026

Palazzo Grimani en de tijdloze schoonheid van de Tribuna

Tussen de Venetiaanse waterwegen, bruggetjes en gondels stap je bij Palazzo Grimani even de Griekse en Romeinse oudheid in. In de Tribuna, de mooiste ruimte van het palazzo, bewonder je de prachtige collectie beelden en bustes die Giovanni Grimani hier ooit heeft verzameld.

Een palazzo vol prachtige kunst

Palazzo Grimani werd gebouwd als residentie van de succesvolle koopman Antonio Grimani, die in 1521 tot doge van Venetië werd gekozen.

Vervolgens werd het tussen 1532 en 1569 uitgebreid door Francesco Salviati en Giovanni da Udine, in opdracht van Antonio Grimani’s neven en erfgenamen: Vettore, procurator van San Marco, en Giovanni, patriarch van Aquileia.

portret van Giovanni Grimani | Domenico Tintoretto

Na de dood van Vettore voerde Giovanni nogmaals een ingrijpende verbouwing door. Er werden twee nieuwe vleugels aan het gebouw toegevoegd, waardoor het in omvang verdubbelde en een binnenplaats in Romeinse stijl kreeg, met loggia’s met marmeren zuilengalerijen, wat in het zestiende-eeuwse Venetië zeer ongebruikelijk was.

In die tijd moet de enorme ruimte van de binnenplaats, met zijn asymmetrische portici vol kunstig geplaatste beelden, reliëfs en inscripties, een prachtige uitnodiging zijn geweest om de rest van de kunstcollectie van de Grimani’s te bezoeken.

Want hoewel de architectonische en artistieke pracht en praal vooral bedoeld was voor het woongenot van de Grimani’s zelf, wilden ze natuurlijk ook indruk maken op hun gasten.

Van een monumentale trappartij tot een betoverende Tribuna

Om het gewelf van de monumentale trap te versieren, schakelde Giovanni Grimani Federico Zuccari in, die ook de binnenzijde van de koepel van de Duomo in Florence beschilderde.

De onderwerpen stellen religieuze allegorieën voor, aangevuld met grottesche en bloemrijke arabesken, terwijl het stucwerk verschillende zeedieren voorstelt, gebaseerd op antieke edelstenen en cameeën uit de familiecollectie.

De trap leidt naar de portego, de belangrijkste ruimte van een Venetiaans huis. Hier hingen portretten van vooraanstaande familieleden in grote stucwerklijsten en organiseerden de Grimani’s theatervoorstellingen, banketten en andere openbare bijeenkomsten.

Giovanni verfraaide het palazzo niet alleen met de prachtige trap, maar ook met vele kunstwerken die de toch al indrukwekkende collectie van de Grimani’s verder verrijkten.

Eerder had met name kardinaal Domenico Grimani, Antonio’s zoon en de oom van Giovanni en Vettore, talrijke Griekse en Romeinse antiquiteiten weten te verzamelen. Giovanni liet een groot aantal van deze beelden opstellen in de Tribuna, die hij speciaal voor dit doel had ontworpen, met onder meer het Pantheon in Rome en de Cappelle Medicee in Florence als voorbeeld.

Sinds een indrukwekkende restauratie ziet de Tribuna er weer net zo uit als in de zestiende eeuw, waardoor je er met open mond rond zult kijken.

Schitterend samenspel van Venetië en Rome

Het palazzo is een schitterend samenspel van Venetië en Rome, in het bijzonder van de Venetiaanse woonstijl en die van een Romeinse domus, met als grande finale de Tribuna.

Deze bijzondere ruimte met stucwerkcassetten (geïnspireerd op het plafond van het Pantheon), zou volgens de precieze aanwijzingen van Giovanni Grimani zijn gebouwd om zijn Antiquarium te huisvesten, met een schitterende collectie klassieke beelden.

Een groot deel van deze beelden werd gevonden tijdens de bouw van het Romeinse palazzo van de Grimani’s, op de hellingen van het Quirinaal, op de plek van het huidige Piazza Barberini.

Bij zijn overlijden schonk Giovanni Grimani zijn meer dan tweehonderd sculpturen aan de stad. Ze verhuisden in 1594 vanuit het palazzo, deels naar de Biblioteca Marciana, waar ze tot 2019 bleven.

Bij de restauratie van de Tribuna wilde men deze klassieke beelden terug laten keren naar het Palazzo Grimani, zodat ze hun oorspronkelijke plek weer in konden nemen, deels op de lege sokkels en in de marmeren nissen van de Tribuna.

Tribuna – topstukken van tijdloze schoonheid

Door antieke teksten en tekeningen uit die tijd te bestuderen, wist men de meeste beelden precies op dezelfde plek te plaatsen als waar ze in de zestiende eeuw stonden. Het resultaat is prachtig en bewijst dat schoonheid zelfs na al die tijd zijn plek weet te vinden.

Er zijn vele topstukken te zien, waaronder goden en godinnen als Apollo, Bacchus, Hercules en Venus, keizers, saters, muzen, filosofen, Leda en de zwaan, maar ook een rode marmeren buste van Antinoüs, afgebeeld als Dionysus (130-138 na Christus). Antinoüs was de minnaar van keizer Hadrianus, die in het begin van de eerste eeuw na Christus over het Romeinse Rijk regeerde.

Na de dood van de nog geen twintig jaar oude Antinoüs in 130 na Christus, kondigde Hadrianus aan dat hij zou worden vergoddelijkt. Beelden van hem verspreidden zich over het Romeinse Rijk, zijn gezicht werd op munten afgebeeld en de keizer vernoemde zelfs een stad in Egypte naar hem. In de Tribuna wordt Antinoüs afgebeeld als de Griekse god Dionysus, zoals blijkt uit de krans van klimop en druiven rond zijn hoofd.

Giovanni heeft een spel van elkaar kruisende blikken tussen de beelden weten te creëren, waarbij ze soms naar elkaar kijken, alsof ze in gesprek zijn, en in andere gevallen strak voor zich uit kijken, ongevoelig voor de blikken van de andere beelden.

Boven je hoofd vliegt Ganymedes, ontvoerd door de adelaar, zwevend in de oneindigheid, precies zoals Giovanni Grimani het ooit heeft bedacht.

Nederlandse lofzang op Grimani’s Tribuna

Een echo van de bewondering die de Tribuna bij bezoekers opriep, is terug te vinden in de woorden van de Nederlandse humanist Steven Winand Pigge, die ‘patriarcham Aquilejensem Joannem Grimanum, virum ut nobilitate, splendore, atque opibus, ita et prudentia, eruditione, rarisque virtutum dotibus ornatissimum’ prees: ‘de patriarch van Aquileia, Giovanni Grimani, een man die niet alleen uitblonk door zijn afkomst, pracht en rijkdom, maar ook door wijsheid, geleerdheid en zeldzame deugden.’

Ook tekende hij op dat Grimani verantwoordelijk was voor ‘elegantissimas aedes cum bibliotheca et musaeo rerum antiquarum omnis generis admodum instructo’ – ‘zeer elegante gebouwen, met een bibliotheek en een museum dat rijkelijk is voorzien van allerlei soorten antiquiteiten’.

Voor Venetië en vrienden

Palazzo Grimani werd bezocht door geleerden schrijvers, kunstenaars en vooraanstaande figuren die in Venetië verbleven. Het privébezit van de Grimani’s verleende de stad prestige, en Giovanni was zich zeer bewust van de publieke functie die zijn kunstcollectie vervulde.

Dat blijkt ook uit de inscriptie met de tekst Genio Urbis Augustae / Usuique Amicorum, die vandaag de dag nog steeds zichtbaar is.

Kamers vol kleurrijke verhalen

Ook de andere vertrekken van Palazzo Grimani zijn meer dan de moeite waard. We nemen je mee naar de mooiste plekken in het palazzo, zoals de Sala del Camino, die wordt gedomineerd door de monumentale schouw van gekleurd marmer en wit stucwerk, met details als guirlandes en een monster met wijd open mond.

De kamers van Apollo, Callisto en Psyche, in het middeleeuwse gedeelte van het palazzo, werden tussen 1537 en 1540 door maniëristische kunstenaars voorzien van mythische verhalen.

In de Camera di Apollo zie je de strijd tussen Apollo en Marsyas, zoals beschreven in Ovidius’ Metamorfosen. De vier fresco’s zijn van de hand van Francesco Salviati uit Florence. Het stucwerk is van de hand van Giovanni da Udine, evenals de kleine godenfiguren, de grottesche en de buitengewone vogels.

In de lunet op de achterwand verwijst een allegorische voorstelling in een Romeins decor naar de oorsprong van de familie Grimani.

De Camera di Psiche werd versierd met vijf schilderijen die het verhaal van Psiche vertellen, die vanwege haar schoonheid als een godin werd aanbeden. Op de wanden prijken prachtig gerestaureerde vissen.

In de kamer die is gewijd aan de nimf Callisto zie je hoe de nimf door Jupiter wordt verleid terwijl ze slaapt, tot ze samen met haar zoon Arcas wordt omgevormd tot sterrenbeelden.

Giovanni da Udine toont hier zijn grote talent, met zijn weergave van vele dieren, stillevens en twaalf putti, die de maanden van het jaar symboliseren, vergezeld door vier sterrenbeelden die verwijzen naar de vier seizoenen.

Van een kamer van goud tot een kleurrijk bladerdek

Aan weerszijden van de deur die toegang geeft tot de Camaron d’Oro, de grote gouden kamer, staan twee bronzen bustes uit de zestiende eeuw, die keizer Hadrianus en keizerin Sabina als Ceres voorstellen.

In de kamer zelf waren de muren volledig bekleed met gouden wandtapijten met bijbelse taferelen. De marmeren buste van Athena, het beeld van Camillus met het hoofd van Mercurius en de slapende Eros maakten net als de beelden in de Tribuna deel uit van de collectie van Giovanni Grimanin.

Het gipsen beeld dat de Laocoön-groep voorstelt, is een zeer zeldzaam achttiende-eeuws afgietsel van het bekende beeldhouwwerk dat je in de Vaticaanse Musea kunt bewonderen.

Het plafond van de Sala a Fogliami werd in de zestiende eeuw door Camillo Mantovano bedekt met een spectaculaire decoratie die een ode brengt aan de natuur, met weelderige bomen, planten en bloemen. Boven je hoofd wervelt een dicht bos bevolkt door talrijke dieren, rijk aan symbolische betekenis.

Aan de muren hangen portretten van Antonio Grimani (rechts) en Domenico en Marino Grimani (links). In de kamer staan ook kostbare kistjes waarin edelstenen, munten en cameeën werden bewaard, waarvan de Grimani gepassioneerd verzamelaars waren.

Kamer van de doge – eerbetoon aan Antonio Grimani

De kamer van de doge werd door Giovanni Grimani ontworpen ter ere van doge Antonio Grimani, met drie grote ramen die uitzicht bieden op het San Severo-kanaal en nissen die plek boden aan klassieke beelden.

Blikvanger is de schouw, waarvan de schoorsteenmantel ooit was versierd met marmeren vazen en bustes, waaronder die van Antonio Grimani, die helaas verloren is gegaan. De inscriptie Ant Grimano venet / Principi Optimo / Grim Familiae / Ampliatori is gelukkig wel bewaard gebleven.

Weinig bezoekers hebben oog voor het prachtige plafond van een kamertje dat op het eerste gezicht slechts een doorgang lijkt tussen de kamer van de doge en de eetzaal, vlak voor Giovanni’s privékapel.

In een cirkel voedt een pelikaan zijn jongen terwijl er een straal bloed uit zijn borst stroomt. In de christelijke symboliek verwijst deze voorstelling naar het offer van Christus. Het opschrift NON QUA ERIT vormt, samen met de andere aan de zijkanten, OMNIA CREDET, OMNIA SPERAT, BENIGNA EST en PATIENS EST een citaat uit de eerste brief van Paulus aan de Korinthiërs, waarin naastenliefde wordt geprezen.

De kapel werd door Giovanni Grimani gebruikt voor privévieringen van de mis. Op de plaats van het prachtige marmeren altaar dat hier ooit stond, vind je nu een Kruisafneming van Giovanni Contarini, een leerling van Titiaan. Aan één kant kijkt een klein raam uit op de wenteltrap, waarschijnlijk geïnspireerd door Antonio Palladio.

Vissen, vogels en een Romeinse bruiloft

Camillo Mantovano beschilderde het plafond van de Sala da Pranzo, de eetzaal, met verschillende vissen en vogels. Het zeventiende-eeuwse schilderij in het midden, dat de doop van het volk door Johannes de Doper voorstelt, is geïnspireerd op een schilderij van Nicolas Poussin, dat tegenwoordig in het Louvre te zien is.

De neoklassieke kamer werd eind achttiende eeuw gerenoveerd, ter ere van het huwelijk van de Romeinse prinses Virginia Chigi en Giovanni Carlo Grimani. Giovanni Faccioli, een kunstenaar uit Verona, maakte een muurschildering, een kopie van de Nozze Aldobrandini, een Romeins fresco dat te bewonderen is in de Vaticaanse Musea.