Poggio Maria – vakantie vieren in een ruime, sfeervolle villa in Piemonte
Als je door de heuvels van de Langhe rijdt, kun je bijna niet om Barolo heen, waar de wijngaarden al eeuwenlang het landschap én het leven bepalen.
Achter die grote naam schuilt een aantal mensen dat bepalend is geweest voor hoe we vandaag de dag naar deze beroemde wijn uit Piemonte kijken. Een van hen is Renato Ratti, aan wie in La Morra het Museo Renato Ratti is gewijd, een plek waar wijn, geschiedenis en het bijzondere levenswerk van deze vooruitstrevende wijnmaker samenkomen.
Een bijzondere plek tussen de wijngaarden
Het Museo Renato Ratti is gevestigd in de historische kelders van het voormalige Annunziata-klooster. Alleen de omgeving maakt een bezoek al bijzonder, midden in een van de beroemdste wijnlandschappen van Italië, tussen de glooiende heuvels en wijngaarden waar de Nebbiolo-druif de hoofdrol speelt.
Het museum vertelt het verhaal van Renato Ratti, maar aan de hand van zijn leven en werk ontdek je ook hoe La Morra en de Langhe zich hebben ontwikkeld tot het wijngebied dat we vandaag kennen. Een verhaal over wijn dus, maar eveneens over landschap, cultuur en identiteit.
Wie was Renato Ratti?
Renato Ratti was veel meer dan alleen wijnmaker. Hij was oenoloog, schrijver, historicus en bovenal iemand met een enorme nieuwsgierigheid naar de cultuur achter wijn.
Volgens de filosofie van Ratti begint een goede wijn namelijk niet pas in de wijnkelder. Alles draait om de plek waar de druiven groeien: de bodem, de ligging van de wijngaard, het microklimaat en de geschiedenis van het gebied.
Tegenwoordig klinkt het heel vanzelfsprekend dat wijnliefhebbers spreken over terroir en afzonderlijke cru’s, maar in de tijd van Ratti was dat in Piemonte nog lang niet zo gebruikelijk.
Daarom wilde hij laten zien dat niet iedere Barolo hetzelfde is en dat de ene wijngaard een heel andere wijn kan voortbrengen dan een andere, zelfs als ze vlak bij elkaar liggen.
Barolo op de kaart
Een van de mooiste voorbeelden daarvan zie je terug in het museum. Renato Ratti maakte kaarten waarop hij de historische subzones van Barolo en Barbaresco in beeld bracht. Daarmee hielp hij wijnliefhebbers beter begrijpen hoe belangrijk de precieze herkomst van een wijn is.
Ook ontwikkelde hij een overzicht van de verschillende Barolo-jaargangen. Deze kaarten en schema’s op papier vertellen precies waar Ratti voor stond: wijn kun je pas écht begrijpen als je ook begrijpt waar het vandaan komt, een gedachte die tegenwoordig diep verankerd is in de wijncultuur van de Langhe.
Van oude wijnvoorwerpen naar multimedia
Het Museo Renato Ratti brengt het verleden en heden mooi bij elkaar, met allereerst voorwerpen uit de collectie die Ratti zelf al in 1970 samenstelde. Ze geven een inkijkje in de traditionele wijncultuur en het boerenleven van Piemonte.
Daarna wordt het museum een stuk moderner. Met multimedia en interactieve kaarten ontdek je de verschillende wijngaarden en cru’s rond La Morra. Etiketten, wijnhuizen en geografische locaties worden met elkaar verbonden, zodat langzaam zichtbaar wordt hoe complex het landschap achter één fles Barolo eigenlijk is. Want als je een etiket leest, lees je volgens Ratti eigenlijk ook een stukje landschap.
Precies die gedachte brengt ons bij een ander belangrijk onderdeel van Ratti’s nalatenschap: de Albeisa-fles. oor Renato Ratti moest niet alleen de wijn vertellen waar hij vandaan kwam. Ook de fles mocht een herkenbare ambassadeur van de streek zijn.
Zestien wijnmakers met één idee
De Albeisa was oorspronkelijk al in de achttiende eeuw ontstaan, toen wijnmakers rond Alba hun wijn wilden onderscheiden van die uit andere gebieden. In de loop van de negentiende eeuw verdween de fles echter langzaam uit beeld en raakte ze uiteindelijk ruim anderhalve eeuw in de vergetelheid.
Tot 1973. In dat jaar besloten zestien wijnproducenten uit Alba, geïnspireerd door de vooruitstrevende Renato Ratti, de historische Albeisa-fles opnieuw tot leven te brengen.
Ze wilden alleen niet simpelweg een oude fles kopiëren. De Albeisa moest opnieuw een symbool worden voor haar geboortegrond.
Daarom werd het gebruik van de fles officieel gereguleerd en gekoppeld aan de wijnen uit het gebied. Dat was destijds een bijzonder vernieuwend idee: een wijnfles waarvan niet alleen de vorm herkenbaar was, maar waarvan het gebruik bewust werd verbonden aan een specifieke streek.
Op de nieuwe fles werd de naam Albeisa viermaal in reliëf rond de schouder aangebracht. Hoe je haar ook vasthoudt of draait, je ziet meteen waar ze thuishoort.
De fles als ambassadeur van het landschap
Daarmee komen twee grote ideeën van Renato Ratti samen. Wijn is volgens hem onlosmakelijk verbonden met zijn herkomst. Een Barolo vertelt het verhaal van de Nebbiolo-druif, maar ook van de heuvel waarop die druif groeit, de bodem onder de wijnranken en de mensen die er generatie na generatie werken.
De Albeisa doet precies hetzelfde. Alleen haar vorm en de naam in het glas zijn genoeg om een verbinding te leggen met Alba, de Langhe en de wijnen van Piemonte.
Het is bijna alsof de fles zegt: ‘Kijk niet alleen naar wat erin zit, maar ook naar waar het vandaan komt.’
Renato Ratti en zijn eigen Barolo
Natuurlijk maakte Renato Ratti ook zelf wijn. In 1965 produceerde hij zijn eerste Barolo Marcenasco, een wijn die nog altijd een belangrijke plaats inneemt binnen Cantina Ratti.
Ook het etiket ontwierp hij zelf. Het verwijst naar de geschiedenis van Marcenasco en toont het wapen van de plaatselijke adellijke familie: een zwarte valk tegen een gouden achtergrond.
Uiteraard wordt de Barolo Marcenasco tegenwoordig gebotteld in de Albeisa. Zo komen wijn, etiket, fles en landschap samen in één verhaal.
Soldaten op het etiket
Als je de etiketten van de Ratti-wijnen wat beter bekijkt, ontdek je nog een charmant detail: de kleine, bijna stripachtige figuurtjes uit de tijd van Napoleon.
Renato Ratti had een grote belangstelling voor de geschiedenis van zijn streek en gebruikte historische illustraties om zijn wijnen een eigen gezicht én verhaal te geven. De tekeningen vormen een speelse knipoog naar het verleden van de Langhe.
Typisch Ratti eigenlijk: zelfs een wijnetiket was voor hem meer dan alleen een naam en jaargang – het was een manier om de geschiedenis, cultuur en identiteit van Piemonte te vertellen.
Een man die zijn tijd ver vooruit was
Tijdens een bezoek aan het Museo Renato Ratti wordt duidelijk hoe groot Ratti’s invloed op de wijnwereld van Piemonte is geweest. Na zijn vroegtijdige overlijden in 1988 zet zijn zoon Pietro het werk voort. De filosofie blijft daarbij hetzelfde: respect voor geschiedenis en terroir, maar altijd met de blik vooruit.
Kijk voortaan nét iets beter naar je fles Barolo
Na een bezoek aan Museo Renato Ratti kijk je anders naar het landschap van de Langhe. De wijngaarden zijn niet langer zomaar prachtige groene heuvels. Iedere helling, iedere fles en ieder dorp heeft zijn eigen verhaal.
Waarschijnlijk kijk je ook iets beter naar de fles die op tafel staat. Zie je Albeisa in reliëf op de schouders? Denk dan even aan Renato Ratti, de wijnmaker die begreep dat een grote wijn niet alleen wordt gemaakt van druiven, maar ook van geschiedenis, landschap, traditie en identiteit.
Denk aan een oude fles die dankzij hem en vijftien andere wijnproducenten een tweede leven kreeg. Een fles die inmiddels de hele wereld over reist, maar die altijd laat zien waar ze thuishoort: tussen de heuvels van Piemonte.
met dank aan Museo Renato Ratti voor een aantal foto’s
Consorzio Albeisa – wijn met een eigen identiteit
Renato Ratti was zoals gezegd een van de drijvende krachten achter de wedergeboorte van de Albeisa, de iconische Piemontese wijnfles, die tegenwoordig wordt beschermd door het Consorzio Albeisa.
Op uitnodiging van het consortium streek Ciao tutti’s Nadine deze zomer even neer in Alba, het thuis van Consorzio Albeisa. Directeur Marina Marcarino en sommelier Davide lieten haar kennismaken met Albeisa en de aangesloten wijnproducenten.
Fles met een eigen identiteit
Het verhaal van de Albeisa-fles begint in de vroege achttiende eeuw. Rond 1720-1730 wilden wijnmakers uit Alba hun hoogwaardige wijnen duidelijk onderscheiden van wijnen uit andere delen van Italië en Europa.
In een tijd waarin wijn voornamelijk in generieke flessen werd verkocht, lieten zij door meester-glasblazers van de glasfabriek in Poirino een eigen fles ontwerpen.
Deze fles werd daarmee niet alleen een verpakking voor de wijn, maar ook een herkenbaar symbool van herkomst en kwaliteit.
Aan het begin van de negentiende eeuw raakte de Albeisa-fles echter uit beeld. Tijdens de Franse overheersing deden de Bordeaux- en Bourgogneflessen hun intrede. Deze werden met behulp van mallen geproduceerd en waren daardoor veel goedkoper, regelmatiger van vorm en eenvoudiger op grote schaal te maken.
De terugkeer van de Albeisa
Ruim anderhalve eeuw verdween de oorspronkelijke Albeisa-fles naar de achtergrond. Zoals we eerder al vertelden, kreeg de fles in 1973 nieuw leven ingeblazen, dankzij zestien wijnproducenten.
Hun doel was duidelijk: het beschermen van de identiteit en het creëren van een herkenbaar symbool voor de grote wijnen uit de Langhe en Roero.
De fles werd bovendien officieel gereguleerd. Dat was bijzonder: niet alleen de vorm van de fles werd vastgelegd, ook het gebruik ervan werd gekoppeld aan een specifiek wijngebied en aan bepaalde DOC- en DOCG-wijnen.
Tussen Bourgogne en Bordeaux
Ook de vorm van de Albeisa is bijzonder. De fles houdt qua silhouet het midden tussen twee bekende Franse klassiekers. Ze heeft de geleidelijk aflopende lijnen van een Bourgogne-fles, gecombineerd met iets krachtigere schouders die doet denken aan een Bordeauxfles.
Traditioneel wordt de Albeisa gemaakt van donkerbruin glas. Die donkere kleur helpt de wijn te beschermen tegen Uv-straling, belangrijk voor wijnen met een lang rijpingspotentieel zoals Barolo en Barbaresco. Tegenwoordig bestaan er voor bepaalde wijnen ook groene en witte varianten.
Niet iedere wijn mag in een Albeisa
De Albeisa is een beschermd handelsmerk en mag dus niet zomaar door iedere wijnproducent worden gebruikt.
Alleen bij het consortium aangesloten producenten die aan alle voorwaarden voldoen, mogen hun wijnen in de officiële fles bottelen. Zo moeten zowel de wijnmakerij als de wijngaarden binnen het vastgestelde gebied van Langhe en Roero liggen.
Bovendien is de fles voorbehouden aan lokaal gecertificeerde DOC- en DOCG-wijnen, waaronder Barolo, Barbaresco, Nebbiolo d’Alba, Barbera d’Alba, Dolcetto d’Alba en Roero Arneis.
Zo is de fles meer dan alleen een mooie verpakking. De consument ziet in één oogopslag waar de wijn vandaan komt.
Van historische naar duurzame fles
Hoewel de Albeisa diepgeworteld is in de geschiedenis, kijkt het consortium nadrukkelijk ook naar de toekomst. Een belangrijk aandachtspunt is het gewicht van de fles. De traditionele Albeisa woog ongeveer vijfhonderdvijfenzeventig gram, wat met name tijdens het transport voor een relatief hoge CO₂-uitstoot zorgde.
Daarom werd in 2007 de Albeisa Leggera geïntroduceerd, met een gewicht van vierhonderdvijftig gram. Inmiddels is er ook de Ecovà, die slechts iets meer dan vierhonderd gram weegt.
Door het gewicht van de flessen te verminderen, kan de uitstoot tijdens het transport aanzienlijk worden teruggebracht, zonder het karakteristieke ontwerp en de herkenbaarheid van de Albeisa verloren te laten gaan.
Internationale ambassadeur van de Piemontese wijncultuur
Op dit moment zijn er meer dan driehonderd wijnproducenten aangesloten bij het consortium. Gezamenlijk brengen zij jaarlijks bijna vierentwintig miljoen Albeisa-flessen op de markt. Daarmee is de fles uitgegroeid tot een internationale ambassadeur van de Piemontese wijncultuur.
Om de authenticiteit te waarborgen, mag de officiële fles slechts door één geselecteerde glasfabrikant, Verallia, worden geproduceerd. Zij zijn de grootste producent van glazen verpakkingen in Europa en de op twee na grootste wereldwijd voor de drank- en voedingsmiddelenindustrie.
Als je Alba bezoekt en meer wil ontdekken over de lokale wijncultuur, neem dan zeker een kijkje in de winkel van Consorzio Albeisa aan de Via Generale Govone 4, met wijn van de producenten die bij Consorzio Albeisa zijn aangesloten.
Giovanni Rosso – Serralunga d’Alba
Nadine bezocht een aantal van deze wijnmakers, zoals Giovanni Rosso, een ambachtelijk, terroirgedreven familiebedrijf in Serralunga d’Alba, midden in het hart van de Barolostreek.
Sinds het overlijden van Giovanni staat zijn zoon Davide aan het roer. Hij werkt vanuit een minimalistische filosofie waarbij de eigenschappen van het terroir zoveel mogelijk tot hun recht moeten komen.
Het domein bezit historische wijngaarden in Serralunga, waaronder de beroemde cru’s Cerretta en Serra. Naast hun Barolo’s uit de Langhe maakt de familie tegenwoordig ook minerale wijnen op de flanken van de Etna, op Sicilië.
Produttori del Barbaresco – Barbaresco
De Produttori del Barbaresco vormen de bekendste wijncoöperaties van Piemonte. De oorsprong gaat terug tot 1894; in 1958 werd de coöperatie opnieuw opgericht.
De aangesloten families beheren gezamenlijk een groot aantal wijngaarden rond Barbaresco en werken volgens een bijzonder kwaliteitsmodel: leden leveren al hun druiven aan de coöperatie en houden dus niet de beste oogst achter voor eigen productie.
De wijnen worden gemaakt van honderd procent Nebbiolo. Naast Barbaresco DOCG en Langhe Nebbiolo verschijnen in uitzonderlijk goede oogstjaren negen afzonderlijke Single-Vineyard Riserva’s, afkomstig van beroemde wijngaarden als Asili, Rabajà en Montestefano.
Bajaj – Monteu Roero
Aan de andere kant van de Tanaro-rivier, in Monteu Roero, ligt Bajaj, het levendige en moderne wijnproject van Adriano Moretti.
De wortels van de familie Moretti in de streek gaan terug tot 1671. De bijnaam i bajaj (‘de geeuwers’) verwijst niet naar luiheid, maar naar een ontspannen, gastvrije manier van leven waarbij de tijd mag worden genomen om te genieten.
Adriano benut de karakteristieke zandgronden van de Roero voor frisse en elegante wijnen waarin fruit een belangrijke rol speelt. Hij maakt onder meer Roero Rosso van Nebbiolo, Roero Arneis en Langhe Favorita en experimenteert daarnaast met vinificatie in terracotta amforen. De familie runt ook een agri-restaurant op hetzelfde terrein.
Fratelli Serio & Battista Borgogno – Barolo
Op de beroemde Cannubi-heuvel in Barolo ligt het historische wijnhuis Serio & Battista Borgogno, opgericht in 1897. Het domein bezit ongeveer drie hectare in het hart van de Cannubi-cru. Hier worden de Nebbiolo-druiven gebruikt voor klassieke Barolo’s met veel aromatische complexiteit en een groot bewaarpotentieel.
Serio & Battista Borgogno blijft trouw aan de traditionele manier van wijn maken. De druiven worden met de hand geoogst en de wijnen rijpen in grote eikenhouten vaten.
Bij elke wijnmaker wordt duidelijk dat de Albeisa een bijzondere fles is, voor bijzondere wijnen, maar bovenal een prachtige ambassadeur van wijn uit de Langhe en Roero, wijnstreken die dankzij hun bijzondere historie een plek op de Werelderfgoedlijst van Unesco hebben verdiend.
met dank aan Consorzio Albeisa voor een aantal foto’s
