Ga op pad met onze City Walks!

Artemisia Gentileschi: een Romeinse ode aan de vrouwelijke Caravaggio

Decennia lang werd naar de kunst van Artemisia Gentileschi (1593-1652) gekeken door een emotionele, feministische bril. De Romeinse kunstenares werd in eerste instantie niet beroemd vanwege haar heroïsche Bijbelse heldinnen, maar vanwege de symboliek in haar werken, die altijd werd verklaard als wraak op de man die haar onteerde.

Tijd voor verandering: het Museo di Roma, dat zetelt in het Palazzo Braschi aan Piazza Navona, biedt een prachtige overzichtstentoonstelling, waar Artemisia Gentileschi als schilderes centraal staat – en niet als slachtoffer. Er zijn maar liefst dertig werken van Gentileschi zelf te bewonderen en zeventig werken van kunstenaars met wie zij samenwerkte en/of die zij heeft beïnvloed.

tentoonstelling-artemisia-gentileschi-palazzo-braschi-rome-1a tentoonstelling-artemisia-gentileschi-palazzo-braschi-rome-1b

Vaderlijke ambities
Artemisia werd in 1593 geboren, als oudste van vijf kinderen. Ze kwam ter wereld aan de Via di Ripetta en werd gedoopt in de even verderop gelegen San Lorenzo in Lucina. Artemisia bracht haar vroege kindertijd door aan de Via del Babuino; een groot gedeelte van haar jeugd en puberteit verstreek aan de Via Margutta, een echte schilderstraat waar ook veel Nederlandse en Vlaamse kunstenaars woonden.

Orazio Gentileschi, haar vader, koesterde een ongekende ambitie voor zijn dochter. Hij huurde een opkomende landschapschilder in om haar schilderlessen te geven: Agostino Tassi. Maar het liep heel anders dan voorzien; in 1612 beschuldigde Orazio Tassi ervan zijn dochter te hebben verkracht. Het maakte van Artemisia in één klap een Romeinse beroemdheid, maar op een verschrikkelijke manier.

De gerechtelijke procedure duurde maar liefst zeven maanden, waarbij Artemisia meerdere malen werd gemarteld en Tassi uiteindelijk werd vrijgesproken. De eer van Artemisia en de Gentileschi-familie was geschonden. De dag nadat de rechtszaak was beëindigd, liet Orazio zijn geliefde dochter trouwen met een van zijn schuldeisers in Florence.

Haar huwelijk was liefdeloos, maar in Florence belandde Artemisia in een zeer intellectueel milieu. Al snel maakte ze deel uit van de hofhouding van Cosimo II de’ Medici. Ze ontmoette Galileo Galilei en onderhield briefwisselingen met hem. Ook werd ze de eerste vrouwelijke kunstenaar die werd toegelaten tot de academie. Een unicum, want in de eeuw van Artemisia bleven de deuren van gilden en kustacademies voor vrouwen gesloten.

Naar voorbeeld van Caravaggio
Artemisia liet zich niet kennen en vocht terug – en hoe. Niet met een geschrift of een boek, maar met het enige wapen dat ze tot haar beschikking had: een schilderskwast. Artemisia werd een van de meest briljante volgelingen van Caravaggio, de beroemde kunstenaar met wie haar vader nauwe contacten onderhield.

De jonge Artemisia ontmoette de explosieve kunstenaar naar alle waarschijnlijkheid meerdere keren tijdens haar jonge jaren in Rome. Uit bronnen weten we dat Caravaggio regelmatig het atelier van haar vader bezocht en rekwisieten, zoals een paar engelenvleugels, leende voor zijn werken. Zonder twijfel keek Artemisia later, tijdens het creëren van haar Judith en Holofernes naar de versie die Caravaggio maakte (die je nu kunt bewonderen in het Palazzo Barberini in Rome).

caravaggio-judith-holofernes

Krachtig naakt dat doet denken aan Michelangelo
Dat Artemisia over een uitzonderlijk talent beschikte, blijkt al uit het vroege werk Susanna en de Ouderen, dat ze op zeventienjarige leeftijd voltooide, een jaar voor haar verkrachting. In haar tijd schilderden vrouwelijke kunstenaressen hooguit stillevens en portretten, maar Bijbelse thema’s, het koningsnummer van de schilderkunst, was absoluut geen genre voor vrouwen.

Kwetsbaar en naakt toont Artemisia de jonge Susanna. De zelfverzekerdheid waarmee ze dat doet, doet je als kijker denken aan de krachtige lichamen die Michelangelo in de Sixtijnse Kapel schilderde. De glurende mannen zijn niet weggestopt achter een muurtje, maar worden open en bloot als voyeurs tentoongesteld.

artemisia-gentileschi-susanna-ouderen-1610© foto: Michael Aust | Kunstsammlungen Graf von Schönborn, Pommersfelden

Vrijgevochten zelfportret
Een ander hoogtepunt van de tentoonstelling is een zelfportret. Artemisia beeldt zichzelf af met een luit, een werk dat zij maakte in haar Florentijnse periode. Met dit werk opent de tentoonstelling en neemt de kunstenares je onderzoekend op. Aan de tegenoverliggende wand hangt een zeldzame voorstudie van het werk, waarop Artemisia je even brutaal en vrijgevochten aankijkt.

artemisia-gentileschi-zelfportret-luit© Allen Phillips/Wadsworth Atheneum

Judith en Holofernes: een eeuwigdurende nachtmerrie
Een van de meest indrukwekkende werken, die je als promotie voor de tentoonstelling ook op veel Romeinse bussen en wachthokjes tegenkomt, is Artemisia’s indrukwekkende Judith en Holofernes.

Twee vrouwen drukken een man naar beneden. De ene duwt krachtig haar vuist tegen zijn hoofd, zodat hij dat niet meer kan optillen. Haar dienstmaagd houdt het bovenlichaam tegen het bed gedrukt. Op het beslissende moment heffen zij het zwaard en gutst het bloed alle kanten op.

Judith, de moordenares, vermoordt Holofernes, een aartsvijand van de Israëlieten in het Oude Testament. Tegelijkertijd is Holofernes hier ook een Italiaanse schilder, Agostino Tassi, terwijl de vrouw met het zwaard natuurlijk niemand minder Artemisia zelf is.

artemisia-gentileschi-judith-holofernes-uffizi-florence© Gabinetto Fotografico delle Gallerie degli Uffizi

Artemisia maakte minstens twee versies van dit aangrijpende werk, waarvan de Florentijnse versie (die normaal gesproken in de Galleria degli Uffizi te zien is) nu in het Palazzo Braschi hangt. De eerste versie van het werk hangt in het Museo di Capodimonte in Napels, maar vanaf februari zullen beide werken samen in Rome te zien zijn.

artemisia-gentileschi-judith-holofernes-capodimonte-napels© Museo di Capodimonte | Ministero dei Beni e delle Attività Culturali e del Turismo

Aan de compositie sleutelde Artemisia niet veel. Ze veranderde wel wat kleine details, bijvoorbeeld de kleur van Judiths jurk (in Napels is de jurk blauw, in Florence geel). Het is een verschrikkelijk aangrijpend beeld om naar te kijken: het doet je bijna denken aan een scène uit een nachtmerrie, die zich continu, iedere nacht, blijft herhalen. Levenslang.

Triomferende Bijbelse heldin
Artemisia schilderde Judith vaker, onder meer voor dit werk, dat ze eveneens in Florence schilderde. Wederom zien wij Judith en haar bediende, maar nu neemt Artemisia ons mee naar het moment vlak na de onthoofding. Het hoofd van Holofernes ligt in een mandje en Judith, met een serene uitdrukking op haar gezicht en het zwaard rustend op haar schouder, is duidelijk als overwinnaar uit de strijd gekomen. Dit is geen kenmerkende pose voor Judith. Deze houding verwacht je eerder van een mannelijke triomferende god of Bijbelse held.

artemisia-gentileschi-judith-hoofd-holofernes© Gabinetto Fotografico delle Gallerie degli Uffizi

In Napels werkte en woonde Artemisia het laatste en langste gedeelte van haar leven. Napels was in de zeventiende eeuw drie keer zo groot als Rome: het was een uitstekende plek om als kunstenaar aan opdrachten te komen. In deze periode werkte Artemisia veel samen met andere kunstenaars, onder wie Massimo Stanzione en Viviano Codazzi.

Haar werken uit deze laatste periode zijn minder spectaculair en opzienbarend, maar laten goed haar artistieke ontwikkeling zien. Deze Susanna en de Ouderen, die zij maakte in sterfjaar, staat mijlenver van de Susanna en de Ouderen die zij ruim veertig jaar eerder maakte.

artemisia-gentileschi-susanna-ouderen-1652© Polo Museale dell’Emilia Romagna

In deze periode maakte Artemisia een aantal unieke portretten, iets wat ze als schilder van Bijbelse taferelen tot dan toe zelden had gedaan. De allermooiste zijn de levensgrote portretten van een vaandeldrager en een edelman, maar ook het iets kleinere portret van een vrouw met een waaier komt bijna tot leven.

artemisia-gentileschi-portret-edelman©Art Photo Studio di Manusardi© Archivio fotografico dei Musei Civici d’Arte Antica di Bolognaartemisia-gentileschi-portret-vrouw-waaier© Sovrano Militare Ordine di Malta

Dalende populariteit en rijzende ster
Haar reputatie als kunstenares kende hoge pieken en diepe dalen, net als haar eigen leven. Twee van haar kinderen kwamen om het leven, haar Florentijnse echtgenoot had een ernstige gokverslaving en ze verkeerde regelmatig in geldgebrek. Maar tijdens haar hoogtijdagen werd Artemisia zelfs door de Britse Koning Charles I naar Londen geroepen om voor hem te komen werken.

Ze hielp haar vader Orazio met het maken van de plafondschildering in Queen’s House in Greenwich. De schilderingen werden later verplaatst naar Marlborough House in Londen, waar ze nog altijd te bewonderen zijn.

artemisia-gentileschi-marlborough-house-londen

Artemisia’s werk werd in de achttiende en negentiende eeuw grotendeels vergeten. In de twintigste eeuw werd haar werk herontdekt, net als dat van Caravaggio. In de kunsthandel doen haar werken het goed: in 2014 verkocht Sotheby’s een werk van haar voor bijna één miljoen euro. Dat lijkt een enorm bedrag, maar voor de werken van haar vader, Orazio, worden met gemak tientallen miljoenen euro’s betaald. En dat terwijl Artemisia’s dramatische heldinnen met hun levendige kleuren haar vaders oeuvre met gemak in de schaduw zet…

tentoonstelling-artemisia-gentileschi-palazzo-braschi-rome-2

Praktische informatie
De tentoonstelling Artemisia Gentileschi e il suo tempo is nog tot en met 7 mei 2017 te zien in Palazzo Braschi (aan Piazza Navona). De expositie is te bezoeken van dinsdag tot en met zondag van 10.00 tot 19.00 uur (de kassa sluit een uur eerder).

tentoonstelling-artemisia-gentileschi-palazzo-braschi-rome-4

Ontdek onze droomplekken in Italië!

Een reactie

  1. Dank voor deze mooie bijdrage. Graag gelezen!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *