Bezoek de ‘wijnhuisjes’ in het Parco dei Palmenti in Pietragalla (Basilicata)
Venosa is een van de borghi più belli d’Italia, de mooiste dorpjes van Italië. Het is tevens de geboorteplaats van Horatius én de plek waar je de ooit grootste abdij van Basilicata kunt bewonderen.



Op 8 december 65 voor Christus zag Quintus Horatius Flaccus het levenslicht in Venusia, zoals Venosa toen nog heette, een redelijk grote stad aan de Via Appia, die ruim tweehonderd jaar eerder was gesticht als thuis voor Romeinse veteranen.
Toen Horatius twaalf was, werd hij door zijn vader naar Rome gestuurd, zodat de jongen een gedegen opleiding zou krijgen.
Later groeide hij uit tot een van de bekendste Romeinse dichters. Zijn Carpe diem, pluk de dag, weerklinkt nog altijd, eeuwen na zijn dood.

In Venosa kun je de buitenzijde van het geboortehuis van Horatius bekijken (aan de Via Frusci), al is uit later onderzoek gebleven dat het waarschijnlijk gaat om het ronde caldarium (voor een warm bad) en een naastgelegen rechthoekige ruimte van een grotere villa. Op de gevel zijn nog wat stukken Romeins metselwerk te zien.
Een standbeeld van Horatius staat op het Piazza Orazio Flacco, het centrale plein dat naar de dichter is vernoemd en waar je in zijn gezelschap kunt genieten van een cappuccino of caffè voor je de dag verder plukt in de sfeervolle straatjes van Venosa.




Het Castello di Pirro del Balzo (of Castello Aragonese) werd gebouwd tijdens de vijftiende eeuw, in opdracht van hertog Pirro del Balzo. In de loop der tijd werd het meerdere malen aangepast en veranderde ook de functie van het gebouw.


Oorspronkelijk was het natuurlijk ontworpen als verdedigingsvesting, met een vierkant grondplan met een drie meter dikke stadsmuur, vier ronde hoektorens en een slotgracht. Het wapen van de familie Del Balzo, een stralende zon, is nog steeds te zien op de westelijke toren.
Om plaats te maken voor het kasteel werden de romaanse kathedraal en de wijk eromheen gesloopt, waarna er lager in het landschap een nieuwe kathedraal werd gebouwd. Vandaar dat de kathedraal van Venosa niet op de plek staat waar je die zou verwachten.
Vanaf het begin van de zeventiende eeuw werd het kasteel omgebouwd tot een statige residentie, voor Carlo Gesualdo, prins van Venosa en beroemd componist.

De hevige aardbevingen die Venosa in de zeventiende eeuw herhaaldelijk teisterden, zorgden ervoor dat het kasteel in verval raakte. Later werd het kasteel herbouwd, waarbij delen werden toegevoegd die beter bij de tijd pasten, zoals de elegante loggia op de begane grond, opgetrokken in opdracht van de familie Caracciolo.
Aan het begin van de toegangsbrug (aan Piazza Umberto I) staan twee leeuwenkoppen, afkomstig uit Romeinse ruïnes. In de ondergrondse gangen van het kasteel vind je het Museo Archeologico Mario Torelli, waar je de geschiedenis van Venosa en omstreken ontdekt.

Aan het Piazza Umberto I vind je een ruime keuze aan bars, waar je een cappuccino of een glas Aglianico (waarover verderop in dit artikel meer) kunt drinken.
Op het plein kijkt het standbeeld van de in Venosa geboren kardinaal Giovanni Battista De Luca. Hij was ook jurist en wordt beschouwd als de grondlegger van het Italiaanse juridische jargon.

Achter het standbeeld staat de kerk gewijd aan San Filippo Neri, die in de volksmond bekend staat als de Chiesa del Purgatorio, de kerk van het Vagevuur.
De kerk werd in 1679 gebouwd in opdracht van de Confratelli del Monte dei Morti. In het portaal hangt een zin van de dichter Horatius: Pulvis et umbra (‘stof en schaduw’).
Vermoedelijk is de gevel, met talloze friezen, voluten, nissen en pinakels, het werk van een Romeinse architect die rond 1680 door kardinaal Giovanni Battista De Luca naar Venosa werd gehaald.
Binnen bewonder je prachtig gedraaide zuilen, een zeventiende-eeuws veelluik van een onbekende kunstenaar, waarop de schepping van de wereld is afgebeeld, achttiende-eeuwse doeken van Carlo Maratta en een San Filippo Neri die perfect aansluit bij de stijl van het gehele gebouw.

Een andere blikvanger is de Concattedrale di Sant’Andrea, die verrijst op de plek waar vroeger de oude parochiekerk gewijd aan San Basilio stond.
Voor de bouw van de kerk is veel materiaal van het Romeinse amfitheater gebruikt. Zie je de Latijnse inscripties en grafstenen die in de muren zijn gemetseld?
In de crypte vind je het monument ter nagedachtenis aan Maria Donata Orsini, de echtgenote van Pirro del Balzo.

De Fontana di Messer Oto ontstond naar aanleiding van een voorrecht dat in 1298 door koning Roberto I van Anjou werd verleend, waardoor de burgers fonteinen mochten bouwen binnen de bebouwde kom.
De fontein wordt bekroond door een imposante stenen leeuw uit de Romeinse tijd, die net als de leeuwen bij de brug naar het kasteel uit de nabijgelegen ruïnes van de oude stad is gehaald.
Aan de achterzijde bevindt zich een groot vierkant bassin dat in het verleden werd gebruikt als openbare wasplaats.

Ook de Fontana Angioina is te danken aan dit voorrecht. Aan de uiteinden staan twee stenen leeuwen, wederom uit de Romeinse ruïnes. De eerste, die nog vrijwel intact is, houdt een ramskop vast.

In het Parco Archeologico di Venosa bewonder je de overblijfselen van het Romeinse Venusia, waaronder de thermen met prachtige mozaïeken van zeedieren die in de golven buitelen en een schitterende domus.
Aan de andere zijde van de weg liggen de resten van het Romeinse amfitheater, die helaas niet toegankelijk zijn. Het theater had een elliptische vorm en kon naar schatting wel tienduizend toeschouwers herbergen.
De stenen leeuwen die je nu op verschillende plekken in Venosa aantreft, zijn afkomstig uit de ruïnes van het amfitheater.

Tegen de achtergrond van de archeologische resten uit de Romeinse tijd schittert het skelet van de Abbazia della Santissima Trinità, die de grootste abdij van Basilicata had moeten worden.
De grandeur van de architectuur getuigt van het belang dat Venosa door de eeuwen heen had, terwijl de nooit voltooide muren van de abdijkerk een tastbaar teken zijn van de wisselende lotgevallen die de stad in de loop van de geschiedenis heeft doorgemaakt.

Binnen kun je een aantal fresco’s uit de veertiende en de zeventiende eeuw bewonderen, evenals enkele kostbare graven van illustere figuren uit die tijd. Tegenover de ingang zijn de overblijfselen te zien van een brede muur die deel uitmaakte van het baptisterium.


Norman Douglas beschreef deze abdij ruim honderd jaar geleden in zijn boek Old Calabria: ‘de grootste architectonische schoonheid van de stad is de Abbazia della Trinità, nu in verval…’
Voor de bouw van de abdij gebruikte men materiaal dat in de onmiddellijke omgeving in overvloed te vinden was, zoals de stenen van het amfitheater. Ook nu weer flankeren oude Romeinse leeuwen de ingang.
Aangenomen wordt dat de oude kerk is gebouwd op de plek waar eerder een vroegchristelijk gebouw stond, dat op zijn beurt een plekje kreeg op de ruïnes van een heidense tempel gewijd aan Hymen, god van het huwelijk.

Een stukje buiten het historisch centrum van Venosa, aan de Strada Ofantina, ligt een ondergrondse citadel van onbekende oorsprong, met joodse catacomben. Die zijn op het moment van schrijven gesloten voor restauratie, maar normaal gesproken op afspraak te bezoeken (zie deze link of deze link).
Het is een heel netwerk van ondergrondse tunnels rond drie hoofdgangen waaruit een reeks kleine zijkamers aftakken. De wanden van de zijgangen zijn bezaaid met kleine nissen en er zijn talrijke inscripties in rood geschilderde of gekrabbelde letters te zien, deels in het Grieks maar ook in het Latijn en het Hebreeuws.
Venosa ligt aan de voet van de Monte Vulture, een uitgedoofde vulkaan, waar de druiven voor de robijnrode Aglianico del Vulture groeien. Dit is de eerste en enige wijn met een DOCG-keurmerk in Basilicata.
De uitzonderlijke smaak van deze wijn wordt natuurlijk sterk beïnvloed door de vulkaan waarnaar hij vernoemd is – of liever gezegd, door de speciale kenmerken van de grond rondom de Vulture-vulkaan. Niet voor niets werd er al in de tijd dat de Grieken in Basilicata hun kolonies stichtten wijn verbouwd.
Horatius schreef al over deze bijzondere wijn: Misurato col cervello e bevuto con il cuore, dona conforto e gioia alla vita (‘gemeten met het hoofd en gedronken met het hart, geeft deze wijn troost en vreugde aan het leven’).
Je kunt de Aglianico del Vulture onder andere proeven bij Cantina di Venosa (Contrada San Felice, Venosa) en Cantine Re Manfredi (Località Pian di Camera, Venosa).
foto’s: Cantina di Venosa
Begin oktober viert men in Venosa ook het Aglianica Wine Festival: met proeverijen, wijnmakerijen, workshops en seminars in en rondom het Castello di Pirro del Balzo.

De officiële strada del vino (wijnroute) van Basilicata draait natuurlijk vooral om de Aglianico-wijn. Vanuit Venosa rijd je eerst naar Barile. De naam van dit dorpje is waarschijnlijk afgeleid van barrale of barrelium, de vaten die meestal door het vee werden gedragen.
Ook op het wapen van Barile komt een wijnvat voor, samen met een tros druiven. Deze symbolen verwijzen natuurlijk naar de vino aglianico die hier wordt verbouwd. Bijzonder in dit plaatsje zijn de kelders die ongeveer vijf eeuwen geleden in het tufsteen zijn uitgehouwen (en vaak tot op de dag van vandaag in gebruik zijn).

Als je toch in Barile bent, bezoek dan meteen even de Madonna delle Grazie, de moederkerk van het plaatsje, de San Nicola en de Fontana dello Steccato uit 1793 (versierd met symbolen die de inwoners moeten beschermen tegen het kwaad).
Het hart van de productie van de robijnrode Aglianico del Vulture DOC (en de Superiore DOCG) is Rionero in Vulture, waar je kunt proeven bij onder meer Elena Fucci, Cantine del Notaio en Casa Vinicol D’Angelo.
foto’s: Elena Fucci
Een flink stuk verder ligt de laatste stop van de wijnroute: Roccanova, de thuisbasis van de Grottino di Roccanova DOC. Deze rode wijn wordt het best gedronken bij geroosterd vlees of wildgerechten, en is zoals we eerder al schreven vernoemd naar de grotte waar de wijn in rijpt, met in totaal ongeveer driehonderdvijftig wijnkelders waar de temperatuur en luchtvochtigheid zeer constant zijn. Deze grotte zijn een soort uitgegraven tunnels die zich ónder het huidige dorpje bevinden.
Ongeveer tien kilometer buiten Venosa ligt het archeologische gebied van Notarchirico, een van de belangrijkste opgravingsgebieden uit het Paleolithicum in het zuiden van Italië. In het gedeelte dat momenteel kan worden bezocht, zijn negen lagen te zien die betrekking hebben op een periode tussen zeshonderd- en tweehonderdduizend jaar geleden.
Opmerkelijk is een olifantenschedel, maar men deed ook zeldzame vondsten van neushoorns, hazen, schildpadden en enkele vogels. Tevens zijn er werktuigen van splinters en kiezels gevonden.
Het parcours wordt geïllustreerd door een reeks informatieborden die bezoekers helpen de complexe opgravingen goed te begrijpen.
In onze Special delen we nog veel meer prachtige plekken in Basilicata. Geniet van de authenticiteit en ongereptheid van dit prachtige stukje Italië, dat we pagina voor pagina voor jullie onthullen. Buon viaggio!

meer pagina’s uit de Special bekijk je via deze link
P.S. De Ciao tutti Special is een digitale uitgave. Na bestelling ontvang je zowel op de website als in je e-mail een link om de Ciao tutti Special te downloaden in pdf-formaat. Je kunt ‘m vervolgens opslaan en op meerdere apparaten (je pc, je laptop of tablet) van alle moois in je nieuwe Special genieten.