Cimitero Monumentale di Staglieno – beroemde begraafplaats in Genua

Ingeklemd tussen het uitdijende Genua en de bergen ligt een van de mooiste begraafplaatsen van Europa: het Cimitero Monumentale di Staglieno. Het is beroemd vanwege de vele rijkelijk gedecoreerde grafmonumenten.

Prachtige grafmonumenten

Marc: ‘In eerste instantie is de gewijde rust die ik associeer met een kerkhof hier ver te zoeken. Als je de afslag Genova Est hebt genomen en naar beneden bent gereden, zie je links ineens de bijna tweehonderd meter lange voorgevel van de begraafplaats Staglieno.

Er stroomt een riviertje langs, aan de overkant is een bonte mengeling van winkels en het krioelt van de auto’s, bussen en scooters. Het is hier net als elders in Genua woekeren met de ruimte.

Toen de begraafplaats hier in 1835 werd gepland, was dit nog landelijk gebied. Een villa, bossen. Ruimte genoeg voor een rechthoekig kerkhof. Maar Genua groeide snel en het kerkhof is in de loop der jaren fors uitgedijd.

Nu bestrijkt de begraafplaats een gebied van maar liefst zevenendertig hectare. Giuseppe Mazzini ligt er begraven, een van de ‘vaders van het vaderland’, net als zanger Fabrizio De André en de vrouw van Oscar Wilde.

Het Cimitero Monumentale di Staglieno is echter vooral beroemd door de pracht en praal van zijn grafmonumenten. Genua maakte na de eenwording van Italië een enorme bloei door. Rijke burgers huurden beroemde beeldhouwers in om hun sociale status ook na hun dood te etaleren.

Van elegante engelen tot de Duomo van Milaan

Als je door de hoofdpoort naar binnen loopt, zie je links en rechts twee vleugels die deel uitmaken van het oorspronkelijke ontwerp van de hand van architect Carlo Barabino, die ook tekende voor andere prominente gebouwen in Genua, zoals het Teatro Carlo Felice.

Hij overleed tijdens de cholera-epidemie van 1835 en de eigenlijke bouw van het kerkhof gebeurde onder regie van zijn leerling Giovanni Battista Resasco. Uiteindelijk kon de begraafplaats in 1851 in gebruik worden genomen.

Als je de gangen van grijze stenen inloopt, met het ene na het andere grafmonument, vallen meteen twee dingen op. Om te beginnen de variatie in stijl. Je ziet prachtig gebeeldhouwde engelen en andere religieuze verwijzingen.

Maar vlak daarna kun je scènes tegenkomen die heel beeldend het verdriet van de achterblijvers laten zien.

Opvallend is dat de grafmonumenten ook regelmatig verwijzen naar manieren waarop de overledene zijn geld heeft verdiend, zoals met scheepvaart.

Genua was na de eenwording van Italië de belangrijkste haven. Giovanni Ansaldo bouwde hier aan een staalimperium, terwijl Francesco Oneto als bankier rijk was geworden van de toegenomen handel. Op het graf van Oneto prijkt de Angelo della Morte, de Engel des Doods, van beeldhouwer Giulio Monteverde.

De Raggio’s, deel van de nieuwe industriële elite, lieten als familiegraf een achtentwintig meter hoge kapel bouwen die onmiskenbaar is geïnspireerd op de Duomo van Milaan.

Tijd voor een grote schoonmaak

Het valt me op dat veel beeldhouwwerken onder een dikke laag vuil zitten. Hier en daar zijn ze gedeeltelijk schoongemaakt, dan zie je witte vlekken op de steen. Maar vaak zijn de beeldhouwwerken letterlijk vergrijsd.

Kunsthistorici pleiten al jaren voor een grote schoonmaakbeurt, maar daar is niet genoeg geld voor. Er is een Amerikaanse stichting die geld inzamelt waarmee af en toe een beeld gerestaureerd kan worden, maar dat is een druppel op een gloeiende plaat.

Als je door de twee brede gangen aan weerszijde van de ingang bent gelopen, kom je op de centrale laan van het kerkhof. Die voert naar een ongeveer negen meter hoog standbeeld van een jonge vrouw die het geloof symboliseert.

Daarachter ligt een gebouw dat is geïnspireerd op het Pantheon in Rome, maar helaas niet toegankelijk is.

Laatste rustplaats van Fabrizio De André en de vrouw van Oscar Wilde

Links en rechts spreidt het kerkhof zich verder uit. Links zijn aparte delen waar onder anderen protestanten en joden zijn begraven. In deze hoek is ook het monument waar de as van zanger Fabrizio De André is bijgezet.

Hoog boven de graven loopt een negentiende-eeuws aquaduct dat sinds de middeleeuwen drinkwater naar de stad brengt.

In dit gedeelte ligt ook Constance Lloyd begraven, de vrouw van Oscar Wilde. Toen haar leven in Engeland onmogelijk werd door het schandaal van Wildes homoseksualiteit (waarvoor hij in 1895 werd veroordeeld tot twee jaar gevangenisstraf), vluchtte ze naar het vasteland en veranderde ze haar achternaam in Holland, naar een verre voorouder.

Via omzwervingen in Duitsland en Zwitserland kwam ze in Genua terecht. Ze kwakkelde met haar gezondheid en overleed op veertigjarige leeftijd na een waarschijnlijk verkeerd uitgevoerde operatie.

Grote namen in de geschiedenis van Italië

Aan de oostkant van het Pantheon duik je in de Italiaanse politieke en culturele geschiedenis. Giuseppe Mazzini, geboren en getogen in Genua en onvermoeibaar pleitbezorger voor de Italiaanse eenwording, heeft hier een groots grafmonument gekregen.

Het is omgeven door grote en kleine gedenkplaten die herinneren aan Mazzini’s betekenis voor de Risorgimento, het proces van Italiaanse eenwording.

Ook het graf van Michele Novaro, die in 1847 de muziek voor het Italiaanse volkslied componeerde, is hier te vinden.

Een reeks graven – onder meer dat van kolonel Antonio Burlando – herinnert eraan dat Giuseppe Garibaldi in 1860 vanuit Genua naar Sicilië vertrok met zijn duizend roodhemden en zo de aanzet gaf tot de feitelijke eenwording van Italië.

Andere beroemdheden die hier hun laatste rustplaats vonden, zijn toneelschrijver Paolo Giacometti (1816-1882), jarenlang een sleutelfiguur in het culturele leven van Genua, en Ferruccio Parri (1890-1981).

Parri was de eerste premier na de Tweede Wereldoorlog. Hij had geen speciale band met Genua, maar werd op zijn verzoek vlak bij Mazzini begraven, die met zijn pleidooien voor een republikeinse democratie een inspiratiebron voor Parri was.

Het graf van Caterina Campodonico

Dan is er nog het misschien wel meest-besproken standbeeld op het kerkhof, dat van Caterina Campodonico. Het is de moeite waard hier iets langer bij stil te staan. Niet alleen is het een van de mooiste beelden op het kerkhof, er zit ook een mooi verhaal achter.

Campodonico was een rondtrekkend straatverkoopster. Ze verkocht allerlei snoepgoed, etenswaren, geurtjes en bloemen, maar was vooral bekend om haar kettingen van hazelnoten, gewild als symbool voor een goed huwelijk.

Zelf was ze vroeg getrouwd, maar ze joeg haar man, alcoholist, het huis uit en betaalde zonder morren een boete voor het feit dat zij het was die wilde scheiden. Ook daarna bleef ze haar eigen weg kiezen, al stelde ze zich volgens haar zussen veel te zelfstandig op voor een vrouw.

Toen ze een keer goed ziek was, hoorde ze familieleden roddelen. Had ze niet flink wat gespaard? Zou dat niet een aantrekkelijke erfenis opleveren?

Campodonico besloot dat ze niets zou overlaten voor deze verwanten. Ze gaf een van de beroemdste beeldhouwers van die tijd, Lorenzo Orengo, opdracht alvast een grafmonument voor haar te maken.

Het moest zo mooi worden dat het zich zou kunnen meten met de mooiste grafmonumenten elders op het kerkhof, met chique kleren aan maar wel met handen die lieten zien dat ze heel haar leven hard had gewerkt.

Het beeld kostte een fortuin, maar het was af in 1881, een jaar voor haar dood. Zo nam ze haar geld letterlijk mee haar graf in.

Staglieno op platenalbums

De honderden standbeelden en grafmonumenten spreken veel mensen aan en zijn vaak gebruikt als illustratie.

Zo koos de Britse groep Joy Division begin jaren tachtig foto’s van grafmonumenten uit Genua voor hun album Closer, met het grafmonument voor de familie Appiani als cover, en de single Love will tear us apart, met het monument voor de familie Ribaudo.

Wrang genoeg is in ieder geval de foto voor Closer mede gekozen door zanger en tekstschrijver Ian Curtis, die kort voordat het album uitkwam zelfmoord pleegde.’

Praktische informatie Cimitero Monumentale di Staglieno

Het Cimitero Monumentale di Staglieno (Piazzale Giovanni Battista Resasco 2 in Genua) is dagelijks geopend van 7.30 tot 17.00 uur.

Je kunt er zomaar een paar uur ronddwalen. Als je op zoek bent naar specifieke graven, vraag dan bij de ingang een plattegrond (of download die hier).