Vignola – bewonder de Rocca vol fresco’s en Barozzi’s bijzondere wenteltrap

In Vignola, een vrij onbekende plaats tussen Bologna en Modena, wacht allerlei moois én lekkers op je. Zo bewonder je er een wervelende wenteltrap en proef je er een bijzonder smakelijk taartje, stroperige aceto balsamico en – in het seizoen – verleidelijk blozende kersen.

Rocca di Vignola – imposante burcht vol fresco’s

Hét symbool van Vignola is de vijftiende-eeuwse burcht, die ooit een militair bolwerk was en verschillende eigenaren heeft gekend, van een bisschop tot een telg van de familie D’Este, van de familie Contrari tot bankiers.

De Rocca di Vignola heeft de tand des tijds goed weten te doorstaan. Je kunt de burcht dan ook tot de kleinste hoekjes verkennen, van de mysterieuze keldergewelven tot de imposante wandelgangen op de muren.

Bewonder zeker ook de fresco’s die de geschiedenis van de Rocca onthullen, zoals in de Sala dei Leoni e Leopardi. Rondom de wandelende leeuw, het familiewapen van Nicolò III d’Este, zijn madeliefjes getekend.

In de hoofse literatuur neemt deze bloem een speciale plaats in. Dichters zagen in de bloemblaadjes een weerspiegeling van vrouwelijke deugden, terwijl haar kleuren de theologische deugden (geloof, hoop en naastenliefde) opriepen.

De margriet is ook een symbool van kracht vanwege haar vroege bloei, van bescheidenheid omdat ze ’s nachts haar bloemkroon sluit en van oprechtheid omdat ze alleen in het zonlicht bloeit.

In de fresco’s die de muren van de Rocca sieren, gaan enkele verrassende details schuil, zoals de mysterieuze gezichten die je lijken aan te kijken. Leuk om met kinderen naar te zoeken!

Cappella Contrari

Uguccione Contrari, heer van Vignola, besloot om de ruimte van het kasteel die bestemd was voor bezinning en gebed te laten beschilderen met fresco’s. Het werk is van een vijftiende-eeuwse kunstenaar wiens identiteit helaas onbekend is.

Hij wordt algemeen aangeduid als de Meester van Vignola, maar we weten niet met zekerheid wie de muren heeft voorzien van de majestueuze fresco’s in de Cappella Contrari.

De schilderingen zijn vooral geïnspireerd door de apocriefe teksten, de boeken die definitief uit de officiële canon van de Kerk zijn geschrapt door het Concilie van Trente, dat tussen 1545 en 1563 werd gehouden.

Vanaf dat moment werden ze beschouwd als in strijd met de katholieke leer. Alsof dat nog niet genoeg is, staat de kapel ook vol met symbolische verwijzingen die door het Concilie van Trente werden verboden.

Herken je de vier evangelisten?

Toen de fresco’s in de vijftiende eeuw op de muren verschenen, was dat uiteraard nog niet het geval. De vier evangelisten worden niet vergezeld door hun traditionele symbolen (de leeuw voor Marcus, de adelaar voor Johannes, de os voor Lucas en de engel voor Mattheüs). Ze zijn afgebeeld terwijl ze een boek schrijven met een zin in gotisch schrift uit hun evangelie, vergezeld door een figuur die verwijst naar de inhoud ervan.

De fresco’s waren immers bestemd voor een cultureel zeer verfijnde omgeving, die de heilige teksten grondig kende.

Boven de ingang is Johannes afgebeeld terwijl hij het begin van zijn evangelie schrijft (In principio erat Verbum, In den beginne was het Woord), vergezeld van een boom waarop een figuur met drie hoofden te zien is.

De evangelist Lucas wordt geïdentificeerd door de zin Missus est angelus Gabriel (De engel Gabriël werd gezonden), het begin van de aankondiging van de geboorte van Jezus, wiens offer nodig zal zijn voor de verlossing van de mensheid. Het symbool dat naast de evangelist verschijnt, het offerlam.

Mattheüs wordt uitgebeeld door de zin Cum natus esset Yhesus (Toen Jezus werd geboren). Marcus is te herkennen aan de zin Recumbentibus undecim (Hij verscheen aan de elf terwijl zij aan tafel zaten) en aan het symbool van Christus met het kruisvaandel, een symbool van de Verrijzenis.

Naast schitterende fresco’s zie je in de Cappella Contrari ook een aantal telamons of atlanten, die het gewelf op hun schouders dragen.

Fresco’s voor tortelduifjes

De fresco’s in de Sala delle Colombe zijn van heel andere aard. Ze worden voor het eerst vermeld in een notariële akte uit 1452, maar in de loop der tijd werden ze bedekt met kalk en vervolgens met behang.

In 1907 werd dat ter gelegenheid van de viering van de vierhonderdste geboortedag van Giacomo (of Jacopo) Barozzi verwijderd en kwamen de overblijfselen van de vijftiende-eeuwse schilderingen weer tevoorschijn.

Je ziet Francesco Boncompagni Ludovisi en zijn echtgenote Nicoletta Prinetti Castelletti, die begin twintigste eeuw eigenaren van de Rocca waren.

Hun liefde is tastbaar in de sluitsteen van het plafond, waar een liefdesband de initialen van hun namen verbindt, vergezeld van het motto resurges.

Ook de inscriptie die na de restauratie boven de toegangsdeur van de zaal werd aangebracht, onthult hun onlosmakelijke band: ‘Francesco Boncompagni Ludovisi en Nicoletta Prinetti Castelletti, markiezen van Vignola, prinsen van Piombino. Anno Domini M.CM.XX-M.CM.XXI.’

In de Sala del Padiglione ben je te gast bij het huwelijk van Ambrogio Contrari, in een weelderige tuin omgeven door muren met kantelen in de vorm van zwaluwstaarten.

De studeerkamer van Uguccione Contrari, in de Torre di Nonantola, was een van de meest besloten plekken van het fort. Boven het oostelijke raam is een prachtig fresco te zien van de Madonna dell’Umiltà (Madonna van de Nederigheid).

Spartaanse verblijven voor de soldaten

Op de tweede verdieping van de Rocca di Vignola liggen de vroegere verblijven van de soldaten. In deze ruime maar sobere vertrekken met stenen vloeren moesten de soldaten zomer en winter de elementen trotseren.

Hun kamers lagen strategisch in de buurt van de wandelgangen, die werden gebruikt voor bewaking van bovenaf en verdediging.

Hoewel ze gewend waren aan zware arbeid en ontberingen, is het opvallend hoe groot het contrast is met het leven op de andere verdiepingen, waar de rijke heren en hun familie genoten van alle comfort die je je in die tijd maar kon wensen.

met dank aan Rocca di Vignola voor een aantal foto’s

Barozzi’s wervelende wenteltrap

Een van de andere publiekstrekkers van Vignola is het Palazzo Contrari-Boncompagni. Het werd tussen 1560 en 1567 gebouwd in opdracht van Ercole Contrari, de toenmalige heer van Vignola, naar een ontwerp van de eerder genoemde Barozzi.

Het dankt zijn faam aan de beroemde wenteltrap, la scala a chiocciola, een verborgen meesterwerk van Barozzi. De trap slingert als een sierlijke spiraal over vijf verdiepingen naar boven.

Voor die tijd was het een zeer gedurfde en kostbare constructie. De bouwtechniek die Barozzi introduceerde, was volledig vernieuwend. De trap is namelijk zelfdragend door een slimme berekening van krachten en evenwicht.

Voor elke trede is bepaald hoe schuin hij moet liggen, wat de hoogte is en op welk punt hij verankerd is in de muur. Daarom is geen enkele van de ruim honderd treden gelijk.

De trap lijkt volledig vrij in de ruimte te zweven. Hij is alleen verankerd aan de basis, in de gewelven van het gebouw. De schuine, beschilderde plafonds maken het wervelende en hypnotiserende effect van de trap nog sterker. Terwijl je omhoogloopt kun je de fresco’s op de wanden bewonderen en heb je op drie punten een prachtig uitzicht over de omgeving.

Palazzo Contrari-Boncompagni (ook wel Palazzo Barozzi genoemd) is alleen in het weekend en op feestdagen geopend. Zie deze link voor alle details.

Meer moois van Giacomo Barozzi

Barozzi is ook ver buiten Vignola bekend. Je komt zijn naam tot in Rome tegen, al wordt hij daar vaak aangeduid als il Vignola.

De op 1 oktober 1507 geboren Giacomo (of Jacopo) Barozzi was een van de belangrijkste architecten van zijn tijd. Hij werd opgeleid als schilder in Bologna. Naast zijn tekenvaardigheid ontwikkelde hij een interesse in architectuur.

Na zijn eerste studiejaren verhuisde hij naar Rome, waar hij zijn opleiding voltooide door te werken als schilder en oude monumenten te bestuderen. Hier ontmoette hij de schilder, architect en beeldhouwer Primaticcio, die Barozzi tussen 1541 en 1543 in dienst nam als assistent bij de bouw van het kasteel van Fontainebleau.

Daarna keerde Barozzi terug naar Bologna, waar hij plannen maakte voor de gevel van de San Petronio, die helaas nooit zijn uitgevoerd.

In 1550 keerde Barozzi weer terug naar Rome, waar hij architect werd van de familie Farnese, voor wie hij onder meer het imposante palazzo in Caprarola ontwierp, met ook al zo’n bijzondere trappartij.

Na de dood van Michelangelo werd hij benoemd tot hoofdarchitect van de Sint-Pieter. Hij overleed op 7 juli 1573 en werd – net als Rafaël – begraven in het Pantheon.

Torta Barozzi

Buiten zijn wenteltrap is er in Vignola ook een taart naar Barozzi vernoemd. De Torta Barozzi is een chocoladetaart naar geheim recept van meesterpatissier Eugenio Gollini, met onder meer amandelen, pinda’s en koffie. Proeven doe je bij het historische Caffè Pasticceria Gollini, onder de portici aan het Piazza Garibaldi.

Nu heeft bijna elk dorp en elke stad wel een Via Garibaldi of een Piazza Garibaldi (zie ook deze blog), maar in Vignola is Giuseppe Garibaldi in 1859 echt geweest. Een plaquette herinnert daar nog aan.

Vignola’s verleidelijke kersen

Ben je in maart en april in Vignola, dan geniet je van de kersenbloesems. De omgeving van het plaatsje hult zich dan even in een zachtroze bloemendeken en de heuvels zien eruit alsof ze uit een sprookje komen. In juni geniet je drie weekenden lang van kraampjes met Ciliegie di Vignola IGP.

Enthousiaste telers zijn de jonge Laura en Primo van Azienda Agricola Vezzali Golinelli. Ze organiseren onder meer wandelingen tussen de rijen kersenbomen, pilates, yoga, picknicks en proeverijen, maar je kunt er ook terecht om kersen te plukken.

In Bologna hebben Laura en Primo ook een eigen verkooppunt, La bottega della ciliegia, aan de Via Santo Stefano 158b.

foto’s: Azienda Gricola Vezzali Golinelli

Santuario della Madonna della Pieve

Ooit waren de kersenbomen veel groter dan nu en konden ze gemakkelijk meer dan vijftien meter hoog worden. Hele families specialiseerden zich in het gebruik van huizenhoge houten ladders, die ze beklommen met haken, touwen en de onmisbare rieten manden voor het plukken van fruit.

Dat dit werk zeer riskant was, bewijzen de verschillende ex-voto’s die bewaard worden in het Santuario della Madonna della Pieve, die wonderbaarlijke reddingen van rampzalige valpartijen uitbeelden, als dank voor de goede afloop.

Proef de aceto balsamico van La Cà dal Non

Kun je geen genoeg krijgen van alle heerlijkheden, bezoek dan het familiebedrijf La Cà dal Non (‘het huis van opa’). In deze acetaia maakt men al generaties lang traditionele aceto balsamico. Zo bouwden ze stap voor stap een verfijnde collectie op, waarin tijd, geduld en passie samenkomen.

Je kunt deze acetaia bezoeken om met eigen ogen te zien hoe deze heerlijke aceto balsamico gemaakt wordt. De villa van de familie grenst aan het stadspark, op een half uurtje lopen vanaf het Palazzo Contrari-Boncompagni.