Cimitero Monumentale di Bonaria – de beeldende historische begraafplaats van Cagliari

Volgens dichter Ugo Foscolo is de mate van beschaving af te leiden uit de manier waarop de mens omgaat met de doden, hoe ze hun geschiedenis door laten leven in hun eigen bestaan.

In zijn prachtig poëtische Dei Sepolcri vraagt Foscolo zich af of de slaap des doods soms zachter is in de schaduw van cipressen en in graftomben, waar de doden getroost worden door de tranen van hen die om hun verloren levens rouwen.

Als dat zo is, dan hebben de doden op het Cimitero Monumentale di Bonaria in Cagliari een zachter dan zachte rustplaats gevonden.

Net als het Cimitero Monumentale in Milaan, het Certosa di Bologna en het Campo Cestio in de Romeinse wijk Testaccio voelt het kerkhof dankzij de indrukwekkende tombes niet alleen als een oase van troost maar ook als een soort openluchtmuseum. We nemen je er virtueel mee naartoe, voor een troostrijke wandeling langs de tombes.

Een nieuwe plek voor de doden

De monumentale begraafplaats van Bonaria werd op 28 december 1828 ingewijd. Het idee om een groot kerkhof aan te leggen, dateerde al van bijna vijftien jaar eerder. In 1816 werd Cagliari namelijk getroffen door een ernstige cholera-epidemie.

In vier maanden tijd overleden bijna zeshonderd inwoners, een dusdanig hoog aantal dat het de gewoonte om mensen in kerken of andere gewijde plaatsen te begraven in het gedrang bracht. Bovendien vereisten hygiënische en sanitaire voorschriften dat de doden uit de buurt van drukbezochte plaatsen werden gehouden.

De stad nam daarom de regels over die Napoleon Bonaparte had uitgevaardigd, waarin werd bepaald dat lijken buiten de stadsmuren moesten worden begraven. Aan de voet van de heuvel van Bonaria werd een geschikte locatie gevonden voor de nieuwe begraafplaats, op de plek waar al in de Punisch-Romeinse en vroegchristelijke periode een begraafplaats lag.

De werkzaamheden gingen van start onder leiding van kapitein Luigi Damiano en eind 1828 werd de begraafplaats door aartsbisschop Nicolò Navoni ingewijd. De eerste begrafenis vond vlak daarna plaats, op 1 januari 1829.

Gradoni Cima

Het inwoneraantal van Cagliari groeide vervolgens snel, hetgeen leidde tot verdere uitbreiding van de begraafplaats. Architect Gaetano Cima tekende het ontwerp voor de reeks graven die vanaf de voet van de heuvel tot aan de top reiken. Ze werden bekend onder de naam Gradoni Cima, de Cima-trappen.

Vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw werden talrijke graven, met name van adellijke families en de bourgeoisie, voorzien van sprekende beelden in verschillende stijlen, van neogotisch tot neoklassiek en art nouveau.

Sinds 1968 worden er geen vergunningen meer gegeven voor nieuwe graven op het Cimitero Monumentale di Bonaria, dus je hoeft niet bang te zijn om tijdens je bezoek een uitvaart te verstoren. Je kunt dus op je gemak – met respect – tussen de monumentale graven wandelen.

Giuseppe Sartorio – de Michelangelo van de doden

Veel van de beelden op de begraafplaats zijn gemaakt door Giuseppe Sartorio uit Piemonte, die daardoor ook wel de ‘Michelangelo van de doden’ wordt genoemd.

Sartorio maakte onder meer een beeld van de kleine Efisino Devoto, voor de familiekapel. De kleine knul zit op een stoel met een houten paardje in zijn handen, alsof hij in slaap is gesukkeld. Het is een van de bekendste en ontroerendste werken van Sartorio.

Ontroerend mooi is ook Sartorio’s graf voor Francesca Warzee, dat ook wel L’ultimo bacio, de laatste kus, wordt genoemd. Je ziet de jonge Francesca, de vrouw van een rijke Belgische zakenman. Ze ligt op haar sterfbed, waar haar zoon haar toedekt en een laatste kus geeft.

Met dit beeld wilde Sartorio vooral de aandacht vestigen op degenen die achterblijven en rouwen, in plaats van op de overledene.

Van Sartorio’s hand is ook het graf van kanunnik Giovanni Spano, een bekende archeoloog, die zijn graf zelf zou hebben ontworpen, met onder meer een oude Romeinse sarcofaag die hij eerder had gevonden, en dat van Giuseppe Todde, een van de belangrijkste Italiaanse economen van het einde van de negentiende eeuw.

Todde gaf nog tijdens zijn leven opdracht voor het maken van zijn grafbeeld (hij leefde nog drie jaar na de voltooiing van het werk…), met in de hoofdrol zijn vrouw Luigia Oppo, die pas dertig jaar na de dood van haar man overleed en dus al die tijd naar haar eigen beeltenis moest kijken als ze de laatste rustplaats van haar man bezocht. Ook hier ligt de nadruk meer op het verdriet van de weduwe dan op de beeltenis van de overledene.

Andere kunstenaars dankzij wie de doden een gezicht kregen, waren Tito Sarrocchi, Andrea Valli, Federico Casanova, Francesco Ciusa en Giovanni Battista Trojani.

Museum in de schaduw van cipressen

Veel graven zijn door de sprekende beelden van Sartorio en collega’s bijna kunststukjes. Het voelt als een kostbare museumcollectie, maar dan in de schaduw van ranke cipressen, die van oudsher de doden omringen, om de geest van de overledenen in alle rust naar de hemel te begeleiden.

Op het Cimitero Monumentale di Bonaria zijn ook vooraanstaande personen uit het Cagliari van de negentiende en twintigste eeuw begraven, zoals architect Francesco Giarizzo (die de gevel van de kathedraal van Cagliari ontwierp), oud-burgemeester Ottone Baccaredda, tenor Piero Schiavazzi, schilder Giovanni Marghinotti en voetballer Gigi Riva, dankzij wie het voetbalelftal van Cagliari de enige scudetto won.

Al wandelend over de met bomen omzoomde lanen kun je de verhalen van deze beroemdheden en andere locals als verre echo’s horen, gered van de vergetelheid.

In de filosofie van Foscolo voelen de doden zich hopelijk getroost door de aanwezigheid van alle mensen die hun laatste rustplaats bezoeken, want veel van hun eigen nabestaanden zijn inmiddels overleden.

De stenen beeltenissen, met mollige wangen, kostbare gewaden en ingetogen blikken, vormen stille getuigenissen van het verleden van Cagliari, die je tijdens een bezoek aan de stad niet zou mogen missen.

Prachtig uitzicht op de Golf van Cagliari

De hoofdingang van het Cimitero Monumentale di Bonaria ligt aan het Piazza Cimitero. Er is een tweede ingang aan de Via Ravenna, achter de Nostra Signora di Bonaria, met een imposante trappartij.

Voor de realisatie daarvan werd namelijk een wedstrijd uitgeschreven waaraan de Romeinse architecten Adriano en Lucio Cambellotti deelnamen. Ze wonnen het van hun Sardijnse collega’s en bouwden de lange trap naar de basiliek. Als beloning wacht boven ook een prachtig uitzicht op de Golf van Cagliari!

Nostra Signora di Bonaria

De kerk is overigens ook een bezoekje waard. De basiliek is het thuis van het beeld van de Nostra Signora di Bonaria, de beschermheilige van heel Sardinië.

Volgens de legende werd een schip dat eind veertiende eeuw vanuit Spanje op de terugweg naar Sardinië was door een storm overvallen. De zeelieden besloten om de hele lading overboord te gooien, waaronder een loodzware kist. Zodra die in zee belandde, ging de storm liggen.

De kist spoelde vervolgens aan in Cagliari, aan de voet van de heuvel van Bonaria. De monniken van het daar gelegen klooster ontfermden zich over de kist en ontdekten dat er een houten beeld van Maria in zat, met in haar hand een brandende kaars.

Dit verhaal verspreidde zich onmiddellijk over het hele eiland en daarmee begon de verering van het wonderbaarlijke beeld.

In eerste instantie waren het vooral de vissers en zeelieden die deze Maria aanbeden. Een ivoren scheepje dat aan Maria was geschonken en met een touwtje bij het beeld was gehangen, begon namelijk te bewegen. Het bleek de windrichting aan te geven, een onmisbaar gegeven voor degenen die de zee op gingen.

Op 13 september 1907 riep paus Pius X de Madonna van Bonaria uit tot beschermheilige van heel Sardinië. Sindsdien is het op 24 april feest op het eiland en in het bijzonder in de basiliek van Bonaria.

Van Bonaria naar Buenos Aires

Leuk om te weten: Buenos Aires, de hoofdstad van Argentinië, dankt haar naam aan deze plek. De Spaanse zeelieden zouden onder de indruk zijn geweest van het middeleeuwse wonder en besloten de nieuw verworven plek naar het heiligdom te vernoemen.

Nog meer tips voor je vakantie op Sardinië

Ga je op vakantie naar Sardinië? Check dan onze dubbeldikke digitale reisgids voor dit veelzijdige eiland, met ruim achthonderd pagina’s aan verhalen, tips, foto’s en informatie:

Bestel de Special over SardiniëOpent in een nieuw tabblad:

We verzamelden al onze favoriete plekken: sfeervolle dorpjes, steden vol ‘geheime’ hoekjes, schitterende stranden, mooie wandelingen en interessante bezienswaardigheden, voor een onvergetelijke vakantie!

De Ciao tutti Special is een digitale uitgave. Na bestelling ontvang je zowel op de website als in je e-mail een link om de Ciao tutti Special te downloaden in pdf-formaat. Je kunt ‘m vervolgens opslaan en op meerdere apparaten (je pc, laptop, tablet en smartphone) van alle moois in de Special genieten.