La Settimana Enigmistica – bijna honderd jaar Italiaanse puzzelhistorie

Het eerste puzzelboekje verscheen in Nederland op 3 oktober 1930. Italië volgde ruim een jaar later, op 23 januari 1932. Giorgio Sisini, een van oorsprong Sardijnse ingenieur, bracht toen vanuit Milaan de eerste editie van La Settimana Enigmistica op de markt, in een oplage van zesduizend exemplaren.

Op de voorzijde geen illustratie van een anonieme dame, zoals in Nederland het geval was, maar een portret van de Mexicaanse actrice Lupe Vélez. De zwarte blokjes van de kruiswoordpuzzel op de voorpagina gaven vorm aan haar gezicht.

Met dank aan de liefde

La Settimana Enigmistica was geen geniaal idee van Sisini zelf. Hij liet zich grotendeels inspireren door Das Rätsel, dat Sisini in Wenen had gezien. Hij kwam daar regelmatig om zijn verloofde op te zoeken. Het boekje vol puzzels en raadsels naar Amerikaans voorbeeld, was in Wenen al erg populair.

Sisini besloot zo’n blad ook voor de Italiaanse markt te maken, met ongekend succes. Voor slechts vijftig cent (in lire) konden de Italianen zestien pagina’s lang hun hersens laten kraken. Het eerste exemplaar ging dan ook massaal over de toonbank en de populariteit verspreidde zich snel.

Elke week een vaste waarde

Nog altijd is er elke week – op donderdag – een nieuwe editie van La Settimana Enigmistica. Met drie keer zoveel pagina’s als in 1932 en een andere prijs, maar verder is er eigenlijk maar weinig veranderd.

De teksten op de covers zijn afwisselend rood, blauw en groen. Blikvanger is naast het logo nog altijd een zwart-witfoto van een beroemdheid uit de wereld van televisie, theater, film, sport of muziek, die elke week met de klok mee verschuift, van de ene hoek naar de andere van de kruiswoordpuzzel.

Op 4 juni 1932 verscheen de eerste foto, van acteur Maurice Chevalier. Tegenwoordig staat er bij de even nummers een man op de cover, die van de oneven nummers wordt gesierd door een vrouw.

Lange tijd wisselden boven de titel twee zinnen elkaar af. Ofwel las je La rivista che vanta innumerevoli tentativi d’imitazione! (Het tijdschrift dat talloze pogingen tot navolging op zijn naam heeft staan!) of La rivista di enigmistica prima per fondazione e per diffusione (Het puzzelblad dat als eerste is opgericht en de grootste oplage heeft). Inmiddels is deze slogan echter van de voorpagina verdwenen.

Op de achterzijde prijkt nog altijd een klein eerbetoon aan Susini:

Waar de redactie ook nog altijd aan vasthoudt: de oplossingen worden pas in het volgende nummer gepubliceerd. Dat moet je dus eigenlijk wel kopen als je vastloopt of wil weten of je puzzel helemaal klopt.

Bijna vijfduizend weken ononderbroken puzzelplezier

De redactie zetelt al decennia lang in het Palazzo Vittoria, aan het Piazza Cinque Giornate in Milaan, waar alle puzzels, rebussen en raadsels worden bedacht.

Na Giorgio Sisini, die tot aan zijn dood puzzels en raadsels voor La Settimana Enigmistica bleef bedenken, volgden zeer getalenteerde puzzelmakers elkaar op, onder wie Piero Bartezzaghi en Giancarlo Brighenti.

De wekelijkse verschijning bleef al die tijd ongewijzigd, met slechts twee onderbrekingen. Nummer 607 verscheen op 4 september 1943, in plaats van op 21 augustus, met de uitleg:

‘De vijandelijke aanvallen van 13 en 16 augustus, die onze redactie hebben verwoest en zeer ernstige schade hebben aangericht aan de drukkerij en het distributiekantoor, hebben ons, ondanks al onze inspanningen, verhinderd dit nummer met de gebruikelijke regelmaat uit te brengen.’

Ook nummer 694 verscheen later; op 14 juli 1945 in plaats van op 28 april. ‘Door de historische gebeurtenissen van de afgelopen weken is het niet gelukt om dit nummer met de gebruikelijke regelmaat te publiceren,’ zo schreef de toenmalige hoofdredacteur.

Eind september 2026 verscheen nummer 4931 – we gaan dus langzaam richting de vijfduizendste editie.

Geen zomer zonder puzzels

Alessandro Bartezzaghi, de huidige hoofdredacteur, vertelt dat de vormgeving, de taal en de raadsels in de loop der jaren weliswaar zijn veranderd, maar slechts in beperkte mate. De tijd lijkt weinig grip te hebben op het puzzelboekje – en evenmin op het enthousiasme waarmee ze de edicola uitvliegen.

Zeker ’s zomers kun je geen strandtent bezoeken of er vouwt iemand La Settimana Enigmistica open. Een ouder stel dat eerst volop discussieert over de temperatuur van het water, buigt zich vervolgens gezamenlijk over de omschrijvingen van een kruiswoordraadsel of over een zoekplaat.

Vergeten zijn de zon, de zee, zelfs de lunch. Pas als de laatste letter is ingevuld, gaat de wereld om hen heen weer leven.

Je ziet La Settimana Enigmistica op de tafeltjes van cafés, onder parasols, in de trein, op de veranda’s van vakantiehuisjes. Gloednieuwe of al flink gekreukelde exemplaren, met zandkorrels, zonnebrandvlekken of een potlood tussen de pagina’s.

Als je als een echte Italiaan vakantie wil vieren, koop je bij een van de vele kiosken een exemplaar van La Settimana Enigmistica. Instant Italiëgevoel voor slechts € 2,20!

Sudoku en andere nieuwe edities van La Settimana Enigmistica

Een van de weinige recente toevoegingen is de sudoku, die sinds 2005 in La Settimana Enigmistica verschijnt en inmiddels zelfs een eigen magazine heeft, dat net als de oorspronkelijke uitgave zowel wekelijks als maandelijks verschijnt. Van de wekelijkse variant zijn op dit moment al ruim elfhonderd edities verschenen.

Extra leuk is de speciale vakantie-editie, La Vacanza Enigmistica, een dikkere uitgave waar je de hele zomer mee vooruit kunt.

met dank aan La Settimana Enigmistica voor een aantal foto’s

Dat geldt ook voor Il Mese Enigmistico, dat zoals de naam al aangeeft één keer per maand verschijnt, eveneens bomvol puzzels, raadsels en spelletjes.

Niet alleen de puzzels zijn populair, ook de wetenswaardigheden over geschiedenis en actualiteit en de algemene kennisquizzen zijn favoriete rubrieken, met geliefde personages, zoals Anselmo en zijn familie en de grote schare rechercheurs die al jaren meegaan.

Nieuw deze zomer was Enigmistica Sport, een speciale sporteditie die op donderdag als extraatje bij La Gazzetta dello Sport verscheen.

Waarom is La Settimana Enigmistica zo populair?

Dit toch ietwat saai vormgegeven puzzelboekje, dat niet echt opvalt tussen alle kleurige covers met schreeuwende koppen en glossy foto’s, is nog altijd even populair. In het boekje Italianità legt Giulio Iacchetti dit als volgt uit:

‘Deze kruiswoordraadsels hebben generaties Italianen beziggehouden en doen dat nog steeds. Puzzelaars buigen zich graag over de legendarische kruiswoordraadsels, de jongste puzzelaars houden zich vooral nog bezig met van-punt-naar-punt.

Een dagelijkse dosis cultuur is verzekerd dankzij rubrieken als Spigolature, Non tutti sanno che en Edipeo enciclopedico, onuitputtelijke bronnen voor de databanken van ‘wijsneuzen’ van elke leeftijd.

In een zee van kleurrijke tijdschriften met halfnaakte modellen waarvan elke kiosk overstroomt – net als de stoep eromheen – roept La Settimana Enigmistica bijna tederheid op, met zijn unieke formaat, sobere vormgeving, het nimmer veranderende lettertype Times New Roman en als enige concessie aan koketterie een foto van een beroemdheid in het eerste kruiswoordraadsel, op de cover.

Zo is ‘het tijdschrift dat zich kan beroepen op ontelbare pogingen tot imitatie’ al bijna honderd jaar overal te zien, in de huizen van de Italianen, in de handen van mensen die op reis gaan (zeker als ze per trein reizen) of tussen de parasols op het strand.’

Duizenden brieven en e-mails

Hoewel de redactie volgens Alessandro Bartezzaghi buitengewoon veel aandacht besteedt aan alle puzzels, die nog grotendeels zonder hulp van computers worden gemaakt, komt er af een toe een (type)fout voor. ‘Gelukkig zijn die in een jaar tijd op de vingers van één hand te tellen,’ zo stelde hij.

Grappig is dat een van de meest voorkomende ‘klachten’ van puzzelaars over de hoofdstad van Nederland gaat. Bartezzaghi: ‘ Dat is Amsterdam, maar om de een of andere reden zijn veel lezers ervan overtuigd dat het Den Haag is, waar de koninklijke familie woont.

Ik herinner me met name een dame die er maar niet van overtuigd raakte, zelfs niet toen ik het haar met documenten in de hand aantoonde. Ze was zo vastberaden dat ze zich zelfs tot de Nederlandse ambassade wendde. Pas toen schreef ze me opnieuw om toe te geven dat ik gelijk had.’

Bartezzaghi’s Ongecorrigeerde proeven

Stefano Bartezzaghi, zoon van Piero en broer van Alessandro, de huidige hoofdredacteur van La Settimana Enigmistica, schreef niet alleen een boek over de kunst van het kruiswoordraadsel, maar ook een origineel boek dat garant staat voor heel veel uren puzzelplezier: Ongecorrigeerde proeven.

Ongecorrigeerde proeven is een boek vol fouten, duizend om precies te zijn: typefouten, grammaticale fouten, feitelijke fouten en weglatingen. Jij als lezer moet ze opsporen om de moordenaar te vinden van Niccolò Errante, een raadselachtige Italiaanse schrijver, die een teruggetrokken bestaan leidde en een veelzijdig oeuvre voortbracht. Jij bent de detective, de tekst is de sleutel.