Onlangs verscheen Agrippa van Robert Harris, met in de hoofdrol Marcus Vipsanius Agrippa (63-12 voor Christus). We delen een fragment uit het boek en nemen je mee naar een aantal plekken in Rome waar je Agrippa nog tegen kunt komen.

Een smartelijke geboorte
Geniet alvast van een fragment uit Agrippa: ‘Ik ben met mijn voetjes vooruit ter wereld gekomen – een gevaarlijke manier om geboren te worden. Aegri partus noemden de artsen het. Een smartelijke geboorte. Mijn moeder heeft het niet overleefd.
Mijn beide voornamen zijn Marcus Vipsanius. Maar niemand, hoe goed diegene me ook kent, heeft die ooit gebruikt. Ik sta bekend als Agrippa, en dat is al zo sinds ik vijftig jaar geleden aan mijn hielen uit het lijk van mijn moeder werd getrokken. Agrippa.
Zodra ik oud genoeg was om de betekenis van mijn naam te begrijpen, heb ik mijn familieleden aan hun kop gezeurd. Ik vraag het me nog steeds af. Kwam het door mijn vader, die me altijd kil behandeld heeft?
Heeft hij terwijl ik hulpeloos in mijn wiegje lag, met zijn gloeiendhete wrok en verdriet een merkteken in mijn voorhoofd gebrand? Of waren het mijn oudere broer en zus, die moederloos achterbleven en de intens verdrietige volwassenen ‘aegri partus’ hoorden fluisteren, en door die twee woorden met hun kinderstemmetjes argeloos aan elkaar te plakken een naam hebben gevormd die ik niet meer zou kwijtraken?
Iedereen beweerde het zich niet te herinneren, en nu is het antwoord niet meer te achterhalen. En trouwens, het doet er ook niet toe. Wat er wél toe doet, zijn de gevolgen.
Toen ik op mijn elfde de kinderkamer verliet en de wereld van de schooljongens binnentrad, met zijn natuurlijk wreedheid en pesterijen – Agrippa, Agrippa, moedermoordenaar – moest ik wel leren mezelf te verdedigen.
Van jongs af aan was ik al gezegend met een stevige lichaamsbouw en de afstandelijke, duistere gezichtsuitdrukking van een vechtersbaas, en ik nam het op tegen iedereen die me dwarszat. Ook de weinige keren dat ik werd verslagen, droegen ertoe bij dat ik bekend kwam te staan als een roekeloze agressieveling, en dat zorgde ervoor dat ik met rust werd gelaten.
Na verloop van tijd was mijn naam geen teken van schande meer, maar van onoverwinnelijkheid. Ik had een gevaarlijke geboorte overleefd. Ik had de natuur weten te trotseren. Ik beschikte over een bovennatuurlijke kracht.
Sindsdien is mijn reputatie steeds verder gegroeid en verhard, totdat die me tijdens alle oorlogen waarin ik heb gestreden, omsloot als een pantser – en wel in die mate dat alleen de naam Agrippa die van man tot man rondging op het slagveld vaak al voldoende bleek om een vijand vrede te willen laten sluiten.
En het is deze reputatie die me door een onverwachte loop der gebeurtenissen ertoe heeft gebracht om op mijn vijftigste mijn memoires te gaan schrijven – iets waarvan ik heb gezworen het nooit te zullen doen.

Iemands naam schept zijn karakter.
En iemands karakter bepaalt zijn lot.
Drie maanden geleden, aan het einde van de herfst, bereikte me in Rome nieuws over een opstand in Illyricum, dat ruige bosgebied vol vijandelijke stammen aan de overzijde van de oostelijke Alpen.
Augustus bevond zich in Griekenland en daarom was het aan mij om te beslissen wat te doen. Onmiddellijk vroeg ik onze oude wederzijdse vriend Maecenas om raad.
Twintig jaar geleden had ik samen met Augustus in Illyricum gevochten. Het had ons toen twee campagneseizoenen gekost om de barbaren te bedwingen en nu de koudste maanden van het jaar niet lang meer op zich zouden laten wachten, zag ik er niet reikhalzend naar uit om het opnieuw tegen ze op te nemen.
Ik was niet meer in de kracht van mijn leven. Ik had een etterende wond in mijn rechterbeen, de meest recente manifestatie van een ziekte waar ik maar niet overheen kom. Voor het eerst van mijn leven voelde ik me uitgeput.
Bovendien was mijn vrouw zojuist zwanger geraakt van ons vijfde kind. Omdat het lot van mijn moeder nooit ver uit mijn gedachten was, wilde ik bij haar zijn tijdens haar zwangerschap.
Maar door de toestand in Illyricum te laten dooretteren zou alles wat we daar gewonnen hadden weer verloren kunnen gaan, en dat zou het noordoosten van Italië kwetsbaar maken voor een inval. Maecenas raadde me aan om er onmiddellijk heen te gaan en de leiding op me te nemen.
Met tegenzin kwam ik tot de conclusie dat hij – zoals gebruikelijk – gelijk had. Ik vroeg hem om een beetje op Julia te letten. Hij wierp me een veelbetekenende blik toe en beloofde dat.’

Bouwde Agrippa het Pantheon?
Bij de naam Agrippa denken veel Romeliefhebbers meteen aan het Pantheon, waar zijn naam nog altijd duidelijk te lezen is. In de inscriptie op de voorgevel staat in grote letters: M. Agrippa L.F. cos tertium fecit (‘Marcus Agrippa, de zoon van Lucius, maakte dit tijdens zijn derde consulaat’).
We weten inmiddels dat Agrippa weliswaar een tempel liet bouwen op de plek waar nu het Pantheon staat, maar dat was er een met een rechthoekige plattegrond, niet de ronde tempel die we nu zien.
Zowel de inscriptie als de verbouwingen die rond dezelfde tijd zijn uitgevoerd, dateren uit de regeringsperiode van keizer Hadrianus. De werkzaamheden moeten ongeveer tussen 118 en 125 hebben plaatsgevonden.
Hoewel de meeste keizers maar wat graag hun eigen naam lieten beitelen in de bouwondernemingen die ze financierden, deed Hadrianus dat liever niet. Ook niet in het geval van het Pantheon.
Veel liever herstelde hij de eer van de allereerste bouwer, Marcus Agrippa, om zo indirect ook die glorieuze tijden van weleer in herinnering te brengen bij de toeschouwer.

Basilica van Neptunus
Tegen de achterzijde van de tempel op de plek van het huidige Pantheon liet Agrippa een basilica oprichten, die werd gewijd aan Neptunus (zie ook dit artikel). Een eerbetoon aan de god van de zee namens de admiraal van de vloot van Octavianus, die vier jaar na de bouw van deze basilica de eretitel Augustus kreeg.

Thermen van Agrippa
Om nog even bij het water te blijven: Agrippa liet naast de Basilica van Neptunus ook een thermencomplex bouwen. Het was het eerste openbare badhuis, maar Agrippa zou later navolging krijgen van Caracalla en Diocletianus.
Agrippa’s thermen strekten zich uit van het huidige Pantheon tot aan Largo di Torre Argentina. Een stukje is nog altijd te zien aan de Via dell’Arco della Ciambella.
Aqua Virgo-aquaduct
Voor een onafhankelijke toevoer van water naar de thermen liet Agrippa het aquaduct Aqua Virgo aanleggen, dat nog altijd water naar de Eeuwige Stad brengt.
Het aquaduct zou zijn naam te danken hebben aan een jonge maagd die de naar water zoekende soldaten van Agrippa wees op een zeer zuivere bron in de bergen.
Dit verhaal is afgebeeld op de Trevifontein. Links zie je hoe Agrippa aan Augustus (zijn schoonvader) uitlegt hoe hij water naar de stad wil brengen.

Agrippa op de Ara Pacis
Ook op de Ara Pacis, het vredesaltaar van keizer Augustus, staat Agrippa afgebeeld naast zijn echtgenote Julia, de dochter van Augustus. Je ziet hem in de processie, op onderstaande foto helemaal links:


Agrippa overleed overigens een jaar later en heeft de Ara Pacis dus nooit in al zijn glorie kunnen aanschouwen. Augustus liet Agrippa’s as bijzetten in het mausoleum dat hij voor zichzelf en zijn familie had opgericht, tegenover de Ara Pacis.

Meer lezen over Agrippa? Duik dan in

Agrippa | Robert Harris | vertaald door Rogier van Kappel | ISBN 9789403139135 | € 24,99 | uitgeverij cargo | koop Agrippa bij je lokale boekhandel of bij bol.com (ook beschikbaar als e-book)