Castello di San Pelagio en de spectaculaire vlucht van Gabriele D’Annunzio

Op het platteland iets ten zuiden van Padova kun je het Castello di San Pelagio bezoeken, dat het thuis vormt van het Museo del Volo, met een bescheiden collectie vliegtuigen, vooral uit de beginjaren van de luchtvaart.

De meeste bezoekers komen echter niet voor de vliegtuigen van toen, maar voor de spectaculaire actie die Gabriele D’Annunzio aan het einde van de Eerste Wereldoorlog met een van die toestellen uitvoerde.

Marc vertelt je meer over dit huzarenstukje van deze dichter en schrijver, een estheet met enorme bravoure.

‘Bij aankomst zie je meteen de toren die ooit de aanzet vormde voor het kasteel. Al in de eerste helft van de veertiende eeuw maakte deze toren deel uit van de verdedigingslinie tegen Verona, waarin om de paar kilometer een versterkt gebouw stond.

Halverwege de zestiende eeuw verrees het gedeelte links van de toren, om het gebouw meer het karakter van een Venetiaanse villa te geven. Ruim twee eeuwen later kwam ook de rechtervleugel erbij. Aan de achterkant kun je de verschillen tussen de drie delen nog goed zien.

De villa is sinds 1752 in bezit van de familie Zaborra, maar zoals je al kon lezen is deze plek vooral verbonden met de naam van Gabriele D’Annunzio.

Niet in toom te houden

Op een doorzichtige plaat in de tuin achter de villa staat een citaat waarmee D’Annunzio zichzelf omschreef: ‘Ik ben geen geletterde van de oude stempel met een kalotje en pantoffels. Mijn koortsachtige drang naar actie verteert me. Het is misschien makkelijker om de wind in toom te houden dan mij.’

Twee gedenkstenen in de voorgevel verwijzen naar de stunt die D’Annunzio uithaalde op 9 augustus 1918, toen Italië nog volop in oorlog was met Oostenrijk-Hongarije. Hij was toen actief voor het leger en werd op veel plaatsen ingezet om het moreel van de soldaten op te krikken tijdens de slopende loopgravenoorlog in de bergen in het noordoosten van Italië.

Na veel aarzeling had de leiding van de luchtmacht ingestemd met zijn voorstel om naar Wenen te vliegen, de hoofdstad van de vijand, om daar pamfletten uit te strooien met de boodschap dat de oorlog verloren was en dat zij zich beter konden overgeven.

Tijdens een rondleiding door de kamers op de eerste verdieping, waar D’Annunzio in die periode kwartier hield, ontdek je dit bijzondere verhaal in detail.

Fascinatie voor vliegen

D’Annunzio had een fascinatie voor vliegen. Al in 1910 had hij een roman geschreven over deze nieuwe manier van je verplaatsen, waarvoor hij veel onderzoek had gedaan.

Verschillende foto’s en een nagebouwd vliegtuig illustreren wat dat indertijd betekende, vliegen: een open toestel met een geraamte van hout waarover een doek was gespannen, met visuele herkenning van het terrein aan de hand van een landkaart op een rol.

De fascinatie voor vliegtuigen heeft D’Annunzio zijn rechteroog gekost. In januari 1916 kreeg hij bij een harde landing van een watervliegtuig een machinegeweer tegen zijn slaap en zijn oogkas. Na maanden van herstel pakte hij de draad weer op; hij kon de verleiding van het vliegen niet weerstaan.

Een groep mannen in uniform in een van de kamers op de eerste verdieping verbeeldt hoe D’Annunzio bij de militaire leiding steun probeerde te verwerven voor zijn plan om naar Wenen te vliegen. Eerst wilde hij bommen gooien op het paleis van de keizer. Later werd dit idee bijgesteld naar het uitstrooien van propagandamateriaal.

Boven op een brandstoftank

Het kostte veel hoofdbrekens om deze missie te organiseren. Om te beginnen was er de afstand. Na de smadelijke nederlaag bij Caporetto, in het najaar van 1917, was de frontlinie zuidelijker in Italië komen te liggen. Het hoofdkwartier van de luchtmacht was daarom verplaatst naar het vlakke terrein ten zuiden van Padova. Vandaar was het bijna vijfhonderd kilometer vliegen naar Wenen, waarvan ruim vierhonderd kilometer over vijandelijk gebied.

Uiteindelijk werd besloten de missie te ondernemen met elf relatief lichte toestellen, de SVA-5, die in het jaar ervoor waren ontworpen en vooral als verkenningsvliegtuig werden gebruikt.

Een ervan werd speciaal omgebouwd om D’Annunzio als passagier mee te kunnen nemen. Hij moest wel boven op een reservetank voor brandstof zitten.

Op de Italiaanse driekleur

Ook was de tekst van de pamfletten aangepast. D’Annunzio had met de hem kenmerkende lyrische breedsprakigheid een tekst geschreven waarvan de generaals dachten dat het misschien wat veel van het goede was en vooral dat de inwoners van Wenen er niets van zouden begrijpen.

Journalist-schrijver Ugo Ojetti maakte daar een wat concretere versie van, die in het Italiaans en in het Duits was gedrukt, op een achtergrond van de Italiaanse driekleur. ‘Wij vechten niet tegen vrouwen en kinderen,’ zo stond in zijn korte tekst, maar tegen ‘jullie blinde koppige wrede regering’.

‘Jullie hebben de naam intelligent te zijn,’ aldus de tekst. ‘Waarom vechten jullie dan met de Pruisen mee? Beloven die de overwinning? Hun beslissende zege is als het brood uit Oekraïne: je gaat dood terwijl je erop zit te wachten.’ Met tot slot, in hoofdletters: ‘Hoch lebe die Freiheit! Hoch lebe Italiën!’

Geslaagde dropping boven Wenen

In de ochtend van 9 augustus 1918 stonden elf SVA’s klaar voor de missie naar Wenen. Drie vielen er al meteen af door technische problemen. Begeleid door de zeven andere toestellen werd D’Annunzio naar Wenen gevlogen om daar in totaal vierhonderdduizend pamfletten uit te werpen. ‘Om 12.40 uur was de patrouille weer terug op het veld van San Pelagio,’ zo meldt het oorlogscommuniqué van die dag.

Hoe de inwoners van Wenen reageerden, blijft onduidelijk. Maar in de Italiaanse kranten werd de symboliek van dit huzarenstukje breed uitgemeten. De Italiaanse luchtmacht boven Wenen!

Het vergrootte de faam van D’Annunzio. Dat is meteen ook de belangrijkste reden dat een hele vleugel van deze villa is gewijd aan een man die de bijnaam Il vate had gekregen, ziener, profeet, naar het Latijnse vates. Het verwijst naar de retorische talenten van D’Annunzio, zijn gevoel voor publiciteit, en zijn onverbloemde patriottisme.

Dichten zonder zicht

Een van de kamers wordt grotendeels in beslag genomen door het bed uit D’Annunzio’s onderkomen in Venetië, waar hij twee jaar voor de vlucht naar Wenen verbleef. In dit bed moest hij maandenlang zijn ogen rust geven na het ongeluk met het watervliegtuig.

Om in ieder geval één oog te redden, waren beide ogen verbonden. Hij schreef hier zijn Notturno, een verzameling korte bespiegelingen, herinneringen en ideeën, uitmondend in een soort prozaïsch gedicht.

Dat deed hij zonder iets te kunnen zien, op smalle strookjes papier van drie centimeter hoog die net breed genoeg waren voor één zin. Zijn dochter Renata verzamelde de smalle stroken en legde ze in de juiste volgorde.

Herinneringen aan Gabriele D’Annunzio

De gids neemt je ook mee naar D’Annunzio’s vroegere eetkamer, waar de tafel nog gedekt staat.

In de salon staat een speeltafel die werd gebruikt tijdens het kaarten, met uitgespaarde ruimte voor de fiches of muntjes. Een versie van een van de eerste filmcamera’s, een telefoon en een grammofoon herinneren eraan dat D’Annunzio graag de nieuwste technische snufjes uitprobeerde.

Ook zijn slaapkamer in de villa is nog ingericht zoals hij ooit was, compleet met boeken en snuisterijen.

Een leeuw op oorlogspad

Tegen een wand hier hangt een groot vaandel met de gevleugelde leeuw van San Marco, het symbool van de Venetiaanse republiek. Het dier heeft zijn poot op een boek – het evangelie volgens Marcus. Daarop staat traditioneel de Latijnse tekst Pax tibi Marce evangelista meus, vrede zij met u, Marcus, mijn evangelist.

Dat wapen stond ook op de vliegtuigen die D’Annunzio op zijn vlucht naar Wenen begeleidden. Zelf had hij hier een eigen variant op gemaakt: een leeuw met een getrokken zwaard en de tekst, in het Latijn, ‘En weer brult de leeuw.’ Het evangelie is dichtgeslagen, zoals de Venetianen in tijden van oorlog deden.

De rondgang door de vertrekken maakt duidelijk dat D’Annunzio graag een stijlvolle omgeving om zich heen schiep.

Opvallend is bijvoorbeeld dat in de leren toilettas ook een borstel zit. Misschien was die bedoeld voor zijn kleren, want D’Annunzio was volledig kaal. In een kast hangt het uniform dat hij heeft gedragen, met daaronder zijn schoenen. Ook zijn leren jas is bewaard gebleven.

De erfenis van de familie Zaborra

D’Annunzio is zonder meer de hoofdpersoon in deze villa. Maar neem voor of na de rondleiding door zijn kamers ook de tijd voor de rest van de villa en de tuin.

Het rechterdeel van de begane grond is gewijd aan de familie Zaborra. Tegen de muren van twee zalen hangen reproducties van beroemde kunstwerken.

De laatste kamer in de zijvleugel verwijst naar de combinatie van kunst van de familie Zaborra en de luchtvaart.

Een geheime tuin

Als je aan die kant van de villa naar buiten loopt, kom je in de ‘geheime tuin’, aan alle kanten ingesloten.

Een poort in een van de muren brengt je naar de eigenlijke tuin bij de villa en biedt uitzicht op de velden die tijdens de Eerste Wereldoorlog gebruikt werden als start- en landingsbaan, omdat de toren een makkelijk herkenningspunt was voor de piloten.’

Praktische informatie Castello di San Pelagio

Je vindt het Castello di San Pelagio aan de Via San Pelagio 50 in Due Carrare (Padova). Het kasteel is voor individuele bezoekers open op dinsdag, vrijdag en zaterdag, van 10.00 tot 13.00 uur en van 14.30 tot 18.30 uur. Op zon- en feestdagen kun je er van 10.00 tot 19.00 uur terecht.

De rondleidingen door de kamers van D’Annunzio zijn dagelijks om 11.00 en om 16.00 uur, met op zondag extra rondleidingen om 12.00, 15.00 en 17.00 uur.

De  begane grond en de eerste verdieping zijn ingericht als Museo del Volo. Wie meer geïnteresseerd is in de techniek van de luchtvaart dan de retorisch-poëtische avonturen van D’Annunzio, kan hier zijn hart ophalen.

Il Vittoriale degli Italiani

Meer weten over Gabriele D’Annunzio? Lees dan ook het artikel over Il Vittoriale degli Italiani, de grote villa aan het Gardameer met een prachtige parktuin, waar hij zich begin jaren twintig terugtrok.