Jan Brokken komt al zijn hele leven in Venetië. Hij vindt er telkens weer nieuwe inspiratie, net als vele andere kunstenaars, zoals de legendarische balletvernieuwer Sergej Diaghilev, de revolutionaire componist Igor Stravinsky en schrijver Joseph Brodsky. Ze verloren hun hart aan de stad en vonden er hun laatste rustplaats.
Maar wat maakt Venetië tot de kunstenaarsstad bij uitstek? In De laatste gondel probeert Jan Brokken deze vraag te beantwoorden, in een ongeëvenaard portret van de stad, waarin de bekende thema’s uit zijn oeuvre – muziek, schoonheid, scheppingsdrift, reizen, weemoed – in een unieke symfonie samenkomen.
Zelfs de dood is elegant in Venetië
We delen alvast een fragment uit De laatste gondel, uit het hoofdstuk met de titel Zelfs de dood is elegant in Venetië:
‘Op een vroege lentemorgen duw ik de balkondeuren van mijn Venetiaanse hotelkamer open en zie een gondel voorbijvaren waarop een doodskist staat. Een vurenhouten kist, deels bedekt met een donkere, fluwelen doek.
De boot, die breder is dan een normale gondel maar door haar lengte nog altijd een ranke indruk maakt, komt uit een zijkanaal en vaart met een boog het Canal Grande op. De gondeliers dragen een zwarte band om hun witte hemdsmouwen. Geen hoed. Ze steken hun roeispaan met zoveel precisie in het water dat ze een gelijkgestemd ritmisch geluid voortbrengen, een zacht slss… slss… slss…
Vaporetti minderen vaart om boeggolven te voorkomen en de lijkgondel een stabiele doorgang te gunnen. Alles wordt even stil, alles komt een ogenblik tot rust, in dit anders zo hectische kanaal.
Venetië is even levenslustig als lethargisch. Voor wie er geboren is, zal het volstrekt normaal zijn om een doodskist voorbij te zien glijden op het kanaal. Alles gaat immers over het water in Venetië, van vuilnisophaal tot ambulance.
Maar ik blijf er met stille bewondering naar kijken. Zelfs de dood is elegant in Venetië. Is rank als een zwartgelakte, spiegelgladde kiel die door het water snijdt.
Toch mis ik iets. Een beeld dat me is bijgebleven en in zekere zin een verhaal vertelt over een verloren vaderland. Ik mis de archimandriet. Zijn goudkleurige koormantel, wapperend in de wind.
In mijn geheugen staat de orthodoxe priestermonnik fier overeind in de gondel alsof hij, met af en toe een aai over zijn baard, auditie doet voor een gastrol in een griezelfilm. Het waait zo hard dat de zwarte sluier, die aan zijn cilindervormig hoofddeksel is bevestigd, als een piratenvlag klappert.
De acoliet, de hulppriester die schuin voor hem staat, houdt met beide handen een groot, zwaar, zilveren processiekruis vast. Het steekt zeker een meter boven de twee geestelijken uit en vervolmaakt het tafereel tot een zorgvuldig vormgegeven scène.
Wat ik me herinner, zijn de journaalbeelden van de begrafenis van Igor Stravinsky. De RAI, de Italiaanse publieke omroep, zond ze integraal uit. Ze gingen in 1971 de wereld over, en ze doen dat nog steeds, op internet. Een uitvaart over het water, beeld voor beeld te volgen.
Twee gondels die de lagune oversteken, gevolgd door een stoet aan motorboten, op weg naar de begraafplaats San Michele op het Dodeneiland in de lagune. Met op de achtergrond de Fondamente Nove en de steeds kleiner wordende klokkentoren van het San Francesco della Vigne-klooster.
Op de journaalbeelden oogt het weer grijs, met een dicht wolkendek en een miezerige regen. Het moet flink waaien, het water krult. De gondeliers lijken er geen last van te hebben, ze houden de boot recht en verliezen geen moment hun waardigheid.
Twee staan voor de kist, twee erachter. De vijfde stuurt het scheepje feilloos door de korte felle golfjes van de lagune. Zijn vaarboom is even zwart als de gondel zelf.
De kist gaat schuil onder achtentachtig roze rozen. Achtentachtig was de leeftijd waarop Igor Stravinsky overleed. Er had nog een kleinere roos bij gemogen. Op twee maanden na bereikte hij de negenentachtig jaar. Wat oud is voor een Rus die leefde alsof iedere minuut zijn laatste kon zijn.’
Lees verder in
De laatste gondel | Jan Brokken | ISBN 9789045054520 | € 26,99 | uitgeverij Atlas Contact | koop De laatste gondel bij je lokale boekhandel of via deze link bij bol.com (ook beschikbaar als e-book)
