Arnoud van Eijndhouts werd geboren in 1510 in het Brabantse Aarle. Weinig mensen kwamen in die tijd verder dan hun eigen dorp of stad, maar Arnoud vestigde zich na vele omzwervingen in Bologna.
Onder de naam Arlenius groeide hij uit tot een sleutelfiguur in de Italiaanse boekenwereld. Hij specialiseerde zich in het uitgeven van klassieke Griekse en Romeinse manuscripten en tijdgenoten roemden hem als een man met een indrukwekkende talenkennis, die zich met toewijding inzette voor de wetenschap.
Na zijn dood raakte Arlenius in de vergetelheid, maar in De boekhandelaar van Bologna wekt dorpsgenoot Wim Daniëls hem weer tot leven. In deze meeslepende biografie verhaalt Daniëls niet alleen over deze intrigerende figuur, maar toont hij op fascinerende wijze het zestiende-eeuwse Brabant, Nederland en Europa.
La Libreria del Todesco
We delen alvast een fragment dat je meevoert naar het Bologna van Arlenius: ‘Het moet een toevallige eerste ontmoeting zijn geweest. Een ontmoeting tussen twee mannen die in Brabant op nog geen tien kilometer van elkaar waren opgegroeid, maar elkaar daar nooit hadden gezien. Die eerste ontmoeting vond in Italië plaats, in Ferrara of Bologna. De ene man was Arlenius, de andere Laurentius Torrentinus.
Het is niet zo dat land- en streekgenoten elkaar indertijd in den vreemde zelden of nooit tegenkwamen. Zeker wel, want er waren toch aardig wat Brabanders, Hollanders en mensen uit andere Nederduitse streken onderweg in die tijd, ook in verre landen. Maar veelvuldig waren ontmoetingen tussen hen niet.
De oorspronkelijke naam van Laurentius Torrentinus was Laurens van den Bleeck. Hij was rond het jaar 1500 geboren in Gemert, dat dus vlak bij Aarle-Rixtel ligt. Vermoedelijk bezocht hij net als Arlenius de Latijnse school in ’s-Hertogenbosch, maar dan ruimschoots voordat Arlenius er ingeschreven heeft gestaan. Het leeftijdsverschil tussen de twee was zo’n tien jaar. […]
Laurentius Torrentinus, in Italië ook Lorenzo Torrentino genoemd, moet uiteindelijk te boek zijn komen te staan als een uitstekend geschoolde drukker. Maar zijn eerste baan waarover met zekerheid iets bekend is, was niet die van drukker maar van boekhandelaar in Bologna.
Samen met Arlenius begon hij daar een boekenzaak, al is onbekend wie van de twee daarvoor op het idee kwam. Maar ze zullen er bij hun eerste kennismaking snel achter zijn gekomen dat ze een sterke gemeenschappelijke interesse hadden, boeken, waarna ze het plan smeedden om die interesse via een boekenzaak vorm te geven.
In of rond 1534 begonnen ze ermee in een pand dat ze van de katholieke kerk huurden in het centrum van Bologna. De naam van hun boekenzaak was La Libreria del Todesco.
Rita De Tata, stadshistorica in Bologna, publiceerde in 2021 een boek over de boekhandels die in de vijftiende en zestiende eeuw in Bologna gevestigd waren. Volgens haar zat de boekhandel van Arlenius en Torrentinus aan de zijkant van de kathedraal van San Petronio, in een pand naast de ingang van de huidige bibliotheek van het Archiginnasio onder een van de vele oude arcades die Bologna rijk is. Op de betreffende locatie zit nu een parfumeriezaak.
Er is ook een bron die uitgaat van een andere locatie van de boekhandel, namelijk bij de Basilica di Santo Stefano aan Piazza Santo Stefano. Ik ben er wezen kijken, maar op basis van de aanwijzingen die ik had, kon ik geen pand of plek vinden waar de boekenzaak ooit gevestigd kan zijn geweest.
De naam van de boekhandel, La Libreria del Todesco, is te vertalen als ‘De boekhandel van de Duitser(s)’. Kortweg werd het vaak ‘Al Todesco’. Arlenius en Torrentinus kunnen die naam zelf gekozen hebben, maar het kan ook zijn dat klanten de boekhandel zo noemden, omdat beide boekhandelaren uit een gebied kwamen dat niet zelden als Duitstalig werd gezien.
In Brabant sprak men weliswaar geen Duits maar wel Diets, de vroegere benaming voor het Nederlands. Voor sommige anderstaligen was Duits en Diets zo goed als hetzelfde.
Het is echter ook mogelijk dat de boekenzaak zijn naam kreeg omdat Arlenius en Torrentinus vooral boeken betrokken van drukkers en boekhandelaren uit Duitstalige gebieden. […]
Zestiende-eeuwse boekhandelaren moeten vanuit het perspectief van nu gezien worden als een combinatie van een antiquariaathouder en een moderne boekverkoper. Ze staken veel energie in het zoeken van waardevolle manuscripten die nog nooit in druk waren verschenen.
Ze boden daarnaast nieuwe uitgaven in druk aan, die steeds vaker niet meer in het Latijn waren geschreven maar in de volkstaal, waardoor meer mensen er belangstelling voor kregen. Boekhandelaren bezochten verder boekenbeurzen in binnen- en buitenland en stelden catalogi samen van de boeken die ze te koop hadden.
Ze legden ook contacten met universiteiten, waar immers veel potentiële kopers van boeken zaten. Boekhandelaren waren daarnaast veel tijd kwijt met het verzenden van bestelde boeken. Een reguliere postbezorging was er indertijd niet.
Men zocht contact met reizende handelaren of met andersoortige reizigers die dan een boekbestelling meenamen voor een klant of een manuscript afleverden bij een drukker. […]
Arlenius was als zestiende-eeuwse boekhandelaar een geval apart. Het ging hem niet zozeer om de handel maar veeleer om de boeken en manuscripten zelf. Hij hield van boeken en manuscripten, was erdoor gefascineerd, in het bijzonder door teksten uit de oudheid waarvan hij wist dat ze ergens moesten zijn en waarnaar hij onverdroten bleef zoeken.
Je zou hem ook een boekenscout kunnen noemen, een zoeker naar waardevolle boeken, die hij dan niet voor zichzelf wilde houden, maar die hij wilde bewerken en laten drukken om ze toegankelijk te maken voor een groot publiek.’
Lees verder in
De boekhandelaar van Bologna | Wim Daniëls | ISBN 9789021343839 | € 23,99 | Alfabet Uitgevers | koop De boekhandelaar van Bologna bij je lokale boekhandel of bij bol.com (ook beschikbaar als e-book)
Tre Libri Volanti
Kunstenaar Jack Wilting, een van de Vrienden van Arlenius, maakte als herinnering aan deze beroemde boekhandelaar, drukker en bovenal bibliofiel het beeld Tre Libri Volanti (‘drie vliegende boeken’. Het staat aan de Kerkstraat Aarle-Rixtel, tegenover de plek waar Arlenius in 1510 werd geboren.
foto: Wim Daniëls
Oude kaart van Florence
Op de cover van De boekhandelaar van Bologna prijkt een prachtige oude plattegrond van Florence, een andere belangrijke boekenstad in Italië.
Deze Pianta della Catena is het eerste bekende voorbeeld in de geschiedenis van de topografie dat de hele stad, met al haar gebouwen, zo gedetailleerd weergeeft. De kaart kan worden gedateerd tussen 1471 (vanwege de aanwezigheid van de bol op de koepel van de Duomo en de voltooiing van de gevel van de Santa Maria Novella) en 1482 (vanwege de afwezigheid van de koepel van de Santo Spirito).
Degene die de kaart tekende, was waarschijnlijk Francesco Rosselli, die ook op de plattegrond is terug te zien. Hij zit met zijn rug naar de kijker op de voorgrond, terwijl hij de stadsmuren schetst.
Dankzij zijn positie kunnen we vrij gemakkelijk het standpunt bepalen van waaruit de kaart is opgetekend, namelijk ten noordwesten van de stad, ter hoogte van de klokkentoren van het Monastero di Monteoliveto.
De plattegrond is tegenwoordig te zien in het Palazzo Vecchio, maar dat is een negentiende-eeuwse reproductie van spectaculaire afmetingen van een houtsnede uit de Gemäldegalerie in Berlijn. Het Rijksmuseum in Amsterdam heeft enkele latere kopieën die van dit origineel zijn afgeleid, zoals je hier kunt zien.
