Basilica di San Valentino in Terni, de stad van de liefde

Op het plein voor de Basilica di San Valentino in Terni, in het zuiden van Umbrië, hangt de bast van een paar pijnbomen vol met rode hartjes.

Soms staan er alleen namen op, al dan niet met een datum: Laura & Diego, Luciano & Fiorella, Loredana & Gianni. Andrea en Sharon verzuchten ‘dat onze liefde eeuwig mag zijn’, Mario en Rosa hopen ‘dat ons gezin snel zal groeien’.

Alberto en Maria schrijven dat ze al vijftig jaar van elkaar houden, A&M herinneren de wereld eraan dat ‘echte liefde het belangrijkste is’. Er zijn ook hartjes waarop om bemiddeling wordt gevraagd bij onvervulde liefdes, zoals dat van Antonello. Elk hartje staat symbool voor de band tussen San Valentino en de liefde.

Ook het beeld op een bankje op het plein is gewijd aan de liefde. Een oudere man streelt teder zijn vrouw. Op zijn schoot kijkt hun hondje toe.

De suggestie is duidelijk: hier moet je zijn als je de liefde wil vieren. Dat gebeurt heel het jaar door, maar de focus ligt toch op de dagen rondom 14 februari, Valentijnsdag.

De kerk van de heilige Valentijn

Volgens de overlevering ligt de ‘aanstichter’ van het vieren van de liefde begraven in de Basilica di San Valentino. De beschermheilige van de liefde en de geliefden zou op 14 februari 269 zijn onthoofd.

Hoewel de jonge Romeinse bisschop Valentino dagenlang werd gemarteld, weigerde hij om zijn geloof op te geven. Op de dag voor zijn executie zou hij een afscheidsbriefje hebben geschreven voor de dochter van een medegevangene op wie hij verliefd was geworden.

Hij ondertekende het briefje met de woorden del tuo Valentino, van jouw Valentijn. Hier zou onze traditie om Valentijnskaarten te ondertekenen met ‘je Valentijn’ op zijn gebaseerd, al waren er heel wat historische omwegen voordat Valentijnsdag de dag van rode rozen en chocolaatjes, liefdesbriefjes en etentjes bij kaarslicht werd.

Na zijn dood werden de overblijfselen van Valentino naar Terni gebracht, waar ze werden begraven op een begraafplaats even buiten de stadsmuren. Later werd op deze plek een basiliek gebouwd, de San Valentino.

Overigens moet je voor de schedel van de heilige Valentijn een stukje verder zuidwaarts reizen. Deze is – volgens de Romeinen althans – te vinden in de Santa Maria del Cosmedin in Rome (de kerk met de Bocca della Verità in het voorportaal).

Beschermheilige van de liefde

Binnen in de basiliek zijn er veel verwijzingen naar San Valentino. In een hoek staat een groot beeld van hem. Zijn gezicht oogt wat triest; met zijn rechterhand maakt hij het traditionele zegenende gebaar.

Onder het hoofdaltaar bevindt zich een reliekschrijn met daarin resten die worden toegeschreven aan San Valentino.

Veel plaatsen in Europa claimen een relikwie van San Valentino te hebben, soms niet veel meer dan een botje, maar voor de katholieke kerk is Terni, de plaats waar hij werd begraven, de officiële plaats voor zijn verering.

Sommige schilderijen verwijzen naar Valentino als patroon van de liefde, maar voor de echte koppeling moet je een paar treden af, de crypte in. Die voert naar de oorspronkelijke plaats van het graf van Valentino.

Je merkt meteen dat de crypte het echte liefdesdomein is. Een paar kunstwerken herinneren eraan dat San Valentino de beschermheilige is van geliefden.

Briefjes aan Valentijn

Dat veel mensen zijn bescherming of voorspraak aanroepen, is te zien in de grote rieten schalen bij de nis die de oorspronkelijke vindplaats van het graf aangeeft. Ze zitten vol met papiertjes in allerlei soorten en maten, soms uit een agenda gescheurd of op de achterkant van een informatiefolder.

Veel ervan zijn dubbelgevouwen, zodat de tekst niet meer te lezen is. Maar een aantal briefjes is leesbaar.

De meeste zijn in het Italiaans, maar hier en daar duikt Spaans, Chinees en Engels op. Francesco vraagt om hulp om zijn relatie met Azarja te redden. Piero hoopt dat Valentino hem aan een levenspartner kan helpen.

Anderen vragen: ‘Geef stilte en rust in ons gezin’ of ‘Bescherm onze verloving’. Op een niet ondertekend stukje papier staat: ‘Dat mijn vriendin zich altijd bemind mag voelen, want ik heb niets anders nodig.’

Een enkeling vraagt ook om ‘vrede en rust voor heel de wereld’. In een kort gebed staat: ‘San Valentino bescherm en help alle stellen van de wereld, al degenen die van elkaar houden. Amen.’

Heilige missen voor de liefde

De liefde wordt in februari ook een paar keer gevierd in deze basiliek. Natuurlijk ook op de feestdag van de heilige, 14 februari. In de week daarvoor is er een speciale mis voor verloofden, mensen die hebben aangegeven dat ze binnen een jaar met elkaar gaan trouwen. Op de eerste zondag na 14 februari is er een andere ‘liefdesmis’, gewijd aan echtparen die een zilveren of gouden bruiloft hebben gevierd.

Van losbandig feest tot de dag van echte liefde

In het jaar 496 besloot paus Gelasius I van 14 februari de feestdag van San Valentino te maken. Wellicht had hij daarbij een bijbedoeling, want de Romeinen vierden half februari al eeuwenlang de Lupercalia, een seksueel geladen feest dat in het teken stond van vruchtbaarheid.

Veel historici claimen dat paus Gelasius I met zijn besluit een einde wilde maken aan de losbandige Lupercalia.

Daarmee werd 14 februari nog niet de dag van de liefde. Historici denken dat dit pas vele eeuwen later is gebeurd, onder invloed van de beroemde Engelse dichter Geoffrey Chaucer.

Rond 1380 (hij moest toen nog beginnen aan zijn meesterwerk Canterbury Tales) schreef Chaucer in zijn gedicht Parliament of fowls over Valentijnsdag als de dag waarop vogels beginnen te paren:

For this was on seynt Volantynys day
whan euery bryd comyth thete to chese his make

Dit was op Sint Valentijnsdag
toen iedere vogel daar kwam om zijn maatje te kiezen

Valentijn in de verhalen van Shakespeare

Zo’n anderhalve eeuw later verwijst ook Shakespeare naar Valentijnsdag. In A Midsummer Night’s Dream treft een van de hoofdrolspelers, de hertog Theseus, op een ochtend in het bos twee stellen geliefden aan, die een nacht vol liefdesverwarring achter de rug hebben.

Good morrow, friends. Saint Valentine is past.
Begin these woodbirds but to couple now?

Ook in Hamlet verwijst Shakespeare naar Valentijnsdag. Ophelia zingt, in een verhulde verwijzing naar Hamlet, die haar heeft afgewezen, over een jonge vrouw die de Valentijn van haar geliefde wil zijn.

To-morrow is Saint Valentine’s day,
All in the morning betime,
And I a maid at your window,
To be your Valentine.

Mede door deze Engelse dichters bloeide ook een oude legende weer op. Valentino hield van bloemen en zou rozen hebben aangeboden aan mensen die zich verloofden. Daarom wordt hij vaak met rozen afgebeeld en worden er rondom Valentijnsdag veel meer rozen gekocht dan anders.

Terni, città dell’amore

In de negentiende eeuw verbreedde de koppeling tussen Valentijnsdag en liefdesverklaringen zich vanuit de literatuur naar de gehele samenleving. Mensen gingen, al dan niet anoniem, berichtjes sturen om een ander de liefde te verklaren.

De gemeente Terni afficheerde zich steeds meer als città dell’amore, ‘stad van de liefde’. Ook de inwoners zijn dol op hun beschermheilige, die nog altijd volop liefde naar hun stad brengt, zeker op en rondom Valentijnsdag.’

Vier de liefde in Terni

Op de website van Vivi Terni vind je veel activiteiten, met onder meer een chocoladeparade. Er is ook een speciale Valentijnsmarathon. Na ruim veertig kilometer word je aan de finish verwelkomd door rode hartvormige ballonnen, een medaille in de vorm van een hart en je trouwe geliefde, die je de hele weg heeft aangemoedigd. Forza, con amore!

foto’s: Maratano San Valentino