Ga op pad met onze City Walks!

Het olifantje van Bernini

Vandaag, op dierendag, staat een van de meest bijzondere dieren in Rome centraal: het kleine olifantje van Bernini op het Piazza della Minerva. Het olifantje staat sinds kort in de steigers.

De Belgische website SPQR berichtte uitgebreid over deze restauratie:

‘De elefantino, het olifantje van Bernini op Piazza della Minerva, staat in de steigers. Het marmeren beeld wordt grondig gerestaureerd en geconserveerd. Het olifantje krijgt ook een speciale behandeling die het in de toekomst moet beschermen tegen de stedelijke vervuiling. De kostprijs van de werken wordt geraamd op 70.000 euro. Het restauratiekarwei zal duren tot eind dit jaar. Romebezoekers zullen dus enkele maanden geduld moeten oefenen om foto’s te maken van het lieflijke en erg populaire beeld.

Het was paus Alexander VII die in 1667 aan Gian Lorenzo Bernini de opdracht gaf een unieke sokkel te ontwerpen om de Egyptische obelisk te dragen die in 1655 in de vlakbij gelegen kloostertuin van de paters dominicanen was gevonden. Die obelisk werd in de periode 589-570 v. Chr. in de Egyptische stad Saïs (het huidige Sa el-Hagar) uitgehouwen en vervolgens naar Italië getransporteerd. De obelisk maakte deel uit van een identiek duo. De andere helft van de tweeling staat nu in Urbino. De obelisk is slechts drie meter lang en daarmee de kleinste in zijn soort in Rome.

De paus wilde in ieder geval een monument dat een symbool voor heilige kennis en wijsheid zou zijn. Daarom was een eerder ontwerp van architect Domenico Paglia afgewezen. Paglia wilde de obelisk op zes heuveltjes plaatsen, met op elke hoek van de sokkel de afbeelding van een hond. Dat was niet zo dom van Paglia want die wilde daarmee de ijdelheid van Alexander VII bespelen. Die was immers afkomstig van de machtige familie Chigi, die in haar wapenschild eveneens zes heuvels voerde. De honden verwezen op hun beurt naar de paters dominicanen, de orde waarvan Paglia zelf deel uitmaakte.

In de middeleeuwen werden de dominicanen door de bevolking bedacht met de woordspeling Domini canes, honden van de Heer. Hoewel de bijnaam eerder spottend was bedoeld waren de dominicanen trots op die benaming, dit vanwege de uitspraak van Jezus Christus waarin hij zichzelf ‘de Goede Herder’ noemt en zijn volgelingen zijn schapen. Door hun bijnaam zagen de dominicanen zich dus als de (herdershonden) die de Heer hielpen bij het leiden van zijn schapen. De paus zag het gedoe met de heuvels en de honden niet zitten en gaf vervolgens opdracht aan Bernini om iets nieuws te bedenken rond het thema wijsheid en kennis.

Bernini presenteerde al gauw verschillende ontwerpen. Een ervan bestond uit vier grote cijfers die zich elk in een hoek van het voetstuk bevonden en met een hand de obelisk droegen. Een ander ontwerp toonde de obelisk hellend op een rots, tegengehouden door Hercules. Bernini tekende ook een variatie op Atlas die in plaats van de wereld deze keer de obelisk op zijn schouders droeg. Al deze ideeën werden echter afgewezen door de paus.

Over de reden waarom Bernini uiteindelijk koos voor een olifantje doen verschillende verhalen de ronde. Het meest waarschijnlijke is de volgende. De oudste afbeelding van een olifant met een obelisk op de rug – op zich al een zeer bizarre illustratie – vinden we terug in de Hypnerotomachia Poliphili, een boek van Francesco Colonna dat in 1499 werd uitgegeven bij de bekende drukker Aldus Manutius, een Venetiaanse humanist. De periode waarin het boek gesitueerd is, de vroeg Italiaanse renaissance, is een kantelmoment in de architectuurgeschiedenis.

Het boek bevat 136 houtsnedes om de tekst te verduidelijken en hoewel het in feite een roman is heeft het boek een grote invloed gehad op de architectuurtheorie. Bernini moet dit boek ongetwijfeld gekend hebben en het is vrij waarschijnlijk dat hij zich door deze toch zeer ongewone afbeelding heeft laten inspireren. Een ander populair verhaal dat vaak door gidsen wordt verteld is dat Bernini het idee opdeed toen een Afrikaanse gast als geschenk voor de paus een olifant meebracht uit zijn land.

Op de originele tekeningen van Bernini is te zien dat de obelisk volledig zou rusten op de rug van de olifant, met enkel de vier poten van het dier als rechtstreeks steunpunt op de grond. Pater Paglia, die nog altijd boos was dat hij naast de begeerde opdracht had gegrepen, kon de paus overtuigen dat een dergelijke constructie niet stabiel zou zijn en de obelisk waarschijnlijk niet lang overeind zou blijven.

De paus vond dat een logische redenering en wilde vervolgens dat Bernini de olifant op een stevig stenen voetstuk zou plaatsen. Bernini was erg gekant tegen die wijziging, vooral omdat hij enkele jaren eerder al met zijn Vierstromenfontein op Piazza Navona al bewezen had dat hij een dergelijke taak best aankon.

Tot overmaat van ramp werd ook nog beslist de poten van de olifant een stuk korter te maken dan Bernini oorspronkelijk had gepland. De kunstenaar probeerde die ingreep nog enigszins te camoufleren en liet door zijn leerling Ercole Ferrata op de rug van de olifant een groot en verhullend zadelkleed toevoegen om de kortere pootjes te verbergen maar het eindresultaat was niet erg succesvol.

De olifant kreeg van de Romeinen omwille van zijn zware, enigszins gedrongen uiterlijk dan ook al gauw de bijnaam porcellino (varkentje). Die naam werd in de loop der eeuwen gewijzigd in pulcino (kuikentje) de huidige bijnaam van het olifantje. Waarschijnlijk is die naamswijziging ontstaan door de sterke gelijkenis tussen de twee woorden in het Romeinse dialect.

De ultieme wraak van Bernini op zijn rivaal pater Domenico Paglia was de olifant op Piazza della Minerva uiteindelijk zo te plaatsen dat de paters dominicanen vanuit hun klooster recht naar het achterwerk van de olifant moesten kijken. Die belediging, al dan niet opzettelijk, was niet geheel zonder risico, want in hetzelfde gebouw bevond zich ook het hoofdkwartier van de inquisitie, waarvan de dominicanen de uitvoerders waren.

De paus was echter zeer tevreden met zijn olifant. Het dier was immers een oud symbool van kracht, wijsheid en vroomheid, de deugden waarop de ware christelijke leer is gebaseerd. De inscriptie op de sokkel vermeldt: Documentum intellige robutae mentis esse solidam sapientiam sustinere, begrijp uit dit symbool dat een krachtige geest nodig is om de wijsheid te verdragen.’

© S.P.Q.R. – www.spqr.be

De komende dagen zijn we op Ciao tutti nog even in Rome, maar daarna reizen we door naar Florence. Wil je toch op de hoogte blijven van alle nieuws uit Rome, neem dan regelmatig een kijkje op de website www.romenieuws.be of meld je aan voor de nieuwsbrief.

Wie of wat is S.P.Q.R. ?
S.P.Q.R. is een vereniging waar iedereen welkom is die zich op een of andere manier verbonden voelt met de eeuwige kunststad Rome. De leden komen regelmatig vrijblijvend samen voor activiteiten zoals een dineetje, een (Italiaanse) film, het bezoek aan een kunsttentoonstelling of beurs, een Italiaanse kookcursus, een wijnproeverij, een reisje enz.

S.P.Q.R. fungeert tevens als forum om tips, weetjes en informatie over Rome uit te wisselen, als platform om contacten te leggen met andere Romereizigers en als mogelijkheid om ieders kennis van de stad Rome te vergroten.

Ontdek onze droomplekken in Italië!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *