Ga op pad met onze City Walks!

De torentjes van het Pantheon

Al bladerend door een boek met oude prenten en ansichtkaarten uit Rome stuitte ik op een tekening van Maarten van Heemskerck, met daarop tot mijn grote verbazing het Pantheon met in het midden, precies boven de punt van de fries, een torentje.

Nieuwsgierig ging ik op zoek naar de herkomst van dit inmiddels weer verdwenen torentje, maar veel wijzer werd ik niet. De illustratie van Van Heemskerck is gemaakt rond 1530, maar nergens wordt er naar een voor die tijd gedane aanpassing aan het aanzicht van het Pantheon verwezen. Wel vond ik nog een tweetal andere schetsen en tekeningen waar het torentje in het midden goed op te zien is:

Mijn speurtocht leverde echter wel een ander leuk feit op met betrekking tot de voorgevel van het Pantheon. Bijna een eeuw nadat Van Heemskerck het torentje optekende, gaf Gian Lorenzo Bernini in opdracht van paus Urbanus VIII het Pantheon twee torentjes, aan weerszijden van het portaal. Gelukkig is er nog een groot aantal schetsen en tekeningen terug te vinden van hoe dat eruit heeft gezien:

De torentjes, campanili in het Italiaans, werden door de Romeinse bevolking overigens meestal aangeduid als ‘ezelsoren’, omdat ze zo lelijk waren en totaal niet bij het Pantheon pasten. De paus kreeg veel kritiek te verduren, ook omdat hij eerder nogal wat van het interieur gesloopt had. Zo verdwenen alle bronzen panelen die het plafond sierden. Ze werden omgesmolten en gebruikt om het enorme baldakijn in de Sint-Pieter te kunnen realiseren. Ook de beelden die eerst het dak van het voorportaal sierden, schijnen een zelfde lot te hebben ondergaan.

De torentjes werden in de negentiende eeuw weer verwijderd, waarmee Bernini’s erfenis hoog boven het Piazza della Rotonda verdween. Nog maar weinig mensen weten dat dit Romeinse wonder hier onmiskenbaar had gefaald. Zijn Vierstromenfontein, Apollo en Dafne, de Tritonfontein, het baldakijn in de Sint-Pieter en de zuilengalerij die het Sint-Pietersplein omarmt worden dagelijks door Romeinse gidsen en toeristen bejubelt, maar op het Piazza delle Rotonda staat niemand meer stil bij zijn ‘ezelsoren’.

Kijk de volgende keer als je voor het Pantheon staat eens anders naar de voorgevel en probeer je aan de hand van de afbeeldingen van vandaag voor te stellen hoe die torentjes gestaan zouden hebben…

Ontdek onze droomplekken in Italië!

3 reacties

  1. Geert van Boxtel

    Wat leuk dit te vernemen. Bernini’s torentjes (17de eeuw) blijken dus in Palladio’s kapel voor Barbaro in Maser een voorloper (1558) te hebben. En mogelijk geeft Palladio hiermee commentaar op een volgens hem niet harmonische situatie zoals te zien bij Van Heemskerck. Combinaties van toren(s) verbonden met een pediment zijn, dacht ik, niet eerder te zien. Een toen zeker bekende voorganger is de San Ambrogio in Milaan, waar 2 ongelijke torens (9de en 12de eeuw) een topgevel flankeren met een dakhelling die doet denken aan een klassiek pediment. En een tijdgenoot van Palladio is te vinden in het Escorial bij Madrid van Toledo&Herrera (1559). Hier zijn de 2 torens echter vrij ver van het pediment geplaatst op kruisingen van aangrenzende vleugels. Bij de Sint Pieter in Rome wilde Bernini in 1629 aan Maderna’s gevel flankerende torens toevoegen, de eerste die af kwam stortte echter om funderingsreden in, zeer naar tevredenheid van Borromini (Blue Guide). In plaats daarvan kwamen op het dak 2 kleine flankerende koepeltjes. In het algemeen wordt als meest toonaangevende combinatie die van de Sant’ Agnese in Agone in Rome (1653) gezien, van Borromini ism! met Bernini. En een interessante variant biedt Fischer von Erlach met zijn Karlskiche in Wenen (1715) met 2 zuilen naar Trajanus. Sinds Palladio wordt bij deze combinaties de koepel steeds meer prominent (in Maser overigens nog met een verhoudingsgewijze forse lantaarn), maar dat kan gezien worden als een verbeterde versie van het Pantheon.

  2. De twee torens uit de 17e eeuw op het Pantheon worden ten onrechte aan Bernini toegeschreven. Veel wijst erop dat ze van Borromini en Fontana zijn. De veranderingen die Alexander VII wilde doorvoeren heeft Bernini niet willen uitvoeren. Zo wilde de paus de opening met een glazen raam laten afsluiten en de cassetten met allerlei ornamenten versieren.

    Zie verder: http://www.teggelaar.com/rome-dag-5-vervolg-2/#p8 Wel even naar benden scrollen

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *