Ga op pad met onze City Walks!

Vaticaanse topstukken vieren ‘De glorie van het joodse boek’

Dit najaar viert de Amsterdamse Portugees-joodse gemeenschap een bijzonder jubileum. De bibliotheek Ets Haim, Hebreeuws voor ‘Boom des Levens’, de enige nog bestaande en in functie zijnde joodse bibliotheek ter wereld, viert het 400-jarig bestaan. Een feestelijk feit dat de stevig gewortelde boom wil laten zien door enkele van de kostbaarste vruchten te tonen.

01. Bladzijde uit Saul Levi Mortera, Providencia de Dios con Ysraelbladzijde uit: Saul Levi Mortera, Providencia de Dios con Ysrael. Amsterdam, 1719
Ets Haim, handschrift 48 B 16 (foto: Monique Kooijmans)

Ets Haim werd in 1616 opgericht door de eerste Spaans-Portugese joden die zich in Amsterdam vestigden nadat zij hun vaderland noodgedwongen moesten verlaten. De bibliotheek heeft in haar bestaan een indrukwekkende collectie joodse gedrukte boeken en handschriften bijeengebracht die de geschiedenis en cultuur van de joden in Europa weerspiegelen. Sinds 1675 huist Ets Haim in een van de bijgebouwen van de Portugese Synagoge aan het Jonas Daniel Meijerplein.

De glorie van het joodse boek
Het jubileum van Ets Haim wordt gevierd met de expositie ‘De glorie van het joodse boek’ in het Joods Historisch Museum in Amsterdam. Je bewondert er eeuwenoude, zeldzame Hebreeuwse handschriften, maar wat deze tentoonstelling extra speciaal maakt, is dat er maar liefst vijf middeleeuwse handschriften uit het Vaticaan in Amsterdam te zien zijn – waarvan enkele de pauselijke bibliotheek nog nooit eerder hebben verlaten.

08. Sefer ha-Shorashim, David Kimhi, Northern Italy (), early 15th cent.Sefer ha-Shorashim, David Kimhi, Noord-Italië (?), vroege vijftiende eeuw
Collezione Vaticana, Biblioteca Vaticana, Rome

De Vaticaanse bibliotheek bezit een grote verzameling Hebreeuwse manuscripten. Voor het eerst wordt een aantal middeleeuwse topstukken aan het Joods Historisch Museum uitgeleend. Directeur Joods Cultureel kwartier Emile Schrijver: ‘De joodse relaties met het Vaticaan zijn sterk verbeterd. Wij waren twee dagen te gast in de Bibliotheca Apostolica Vaticana en mochten letterlijk ieder geschrift bekijken dat we aanvroegen.’

Op het verlanglijstje van Schrijver stond ook een enorme Hebreeuwse bijbel. ‘Maar liefst vier mannen waren er nodig om het vijfhonderd bladen tellende heilige boek naar onze tafel te brengen. Nu lijkt vijfhonderd bladzijden niet veel, maar realiseer je goed dat het hier om 250 kalveren gaat, want het zijn dubbele bladzijden.’ Helaas mocht deze enorme bijbel de pauselijke bibliotheek niet verruilen voor Amsterdam, omdat het te groot en te oud is om te kunnen reizen.

11. Foto interieur Vaticaanse Bibliotheek (2) 11. Foto interieur Vaticaanse Bibliotheek (3) 11. Foto’s interieur Vaticaanse Bibliotheek (1)interieur Vaticaanse Bibliotheek

Vaticaanse topstukken
Onder de Vaticaanse pronkstukken die je komende maanden in een speciaal ingerichte vitrine kunt bewonderen, zijn onder andere een enorm gebedenboek, dat in Zuid-Duitsland werd voltooid door Samuel bar Kalonimos. Het uitzonderlijke formaat van dit machzor, dat speciaal werd gemaakt voor de hoogtijdagen in september en oktober, vertelt ons dat het ooit bedoeld was voor de lessenaar van de voorzanger in de synagoge. Je kunt je gemakkelijk voorstellen dat de voorzanger toch wat afgeleid raakt als hij deze rijk versierde teksten in de synagoge voordraagt. Prachtige bloem- en diermotieven sieren de vele pagina’s. Het afbeelden van beelden en mensen ligt gevoelig in de joodse beeldcultuur, maar waar het kon en mocht, illustreerde de joodse bevolking haar geschriften naar hartenlust.

07. Mahzor, (Western Ashkenazic), Germany, 1345Mahzor, (Western Ashkenazic), Duitsland, 1345
Collezione Vaticana, Biblioteca Vaticana, Rome13. gebedenboek machzor Kalonimos

Op de rechterbladzijde zie je dat zuilen worden gesteund door menselijke figuren. Het rechterfiguurtje draagt een gek puntmutsje: in Duitsland moesten joden dit soort mutsen dragen als herkenningsteken. Aan het einde van de zeventiende eeuw werd het gebedenboek samen met acht andere Hebreeuwse stukken door het Vaticaan aangekocht van niemand minder dan koningin Christina van Zweden.

Misschien wel het mooiste Vaticaanse topstuk is het beroemde handschrift van de Arba’a Toerim (‘Vier rijen’) van de wetsgeleerde Jacob ben Asjer. Jacob werkte in Spanje en zijn werk werd net als dat van zijn vader een unieke mengeling van Sefardische joodse tradities en Oost-Europese joodse wetskennis. Aan het begin van elk van de vier delen van dit in Mantova vervaardigde handschrift zijn prachtige illustraties opgenomen.

09. Arba’ah Turim, Jacob ben Asher, Mantua, 1435Arba’ah Turim, Jacob ben Asher, Mantova, 1435
Collezione Vaticana, Biblioteca Vaticana, Rome14. Arba'ah Turim, op de tentoonstelling

Bijzonder is dat deze verluchtingen  in 1435 werden gemaakt door een christelijke (!) kunstenaar, namelijk door Bonifacio Bembo uit Cremona. Niet de eerste de beste, want Bembo schilderde ook portretten aan het hof van Milaan. Het kon dus in de vijftiende eeuw, dat een christelijke kunstenaar werkte in opdracht van een joodse geleerde.

06. Tenach, Italy, 1286Tenach, Italë, 1286
Collezione Vaticana, Biblioteca Vaticana, Rome

Eerbetoon aan Spinoza
Er stond wel een limiet op het aantal Vaticaanse bruiklenen dat naar Amsterdam mocht reizen: niet meer dan vijf documenten mochten de pauselijke bibliotheek verlaten. Vier keuzes werden direct gehonoreerd, maar vanwege het wegvallen van de enorme bijbel ontstond er extra keuzeruimte. Een plekje dat heel snel werd opgevuld.

In december 2015 ontstond er veel commotie in joods Amsterdam vanwege de mogelijke ophef van de ban die in 1656 werd uitgesproken over de joodse filosoof Baruch Spinoza (1632-1677), door zijn eigen gemeente. Spinoza’s intelligentie en moderne opvattingen stuitten de joodse gemeenschap tegen de borst en uiteindelijk werd ‘…deze d’Espinoza vervloekt en verbannen (…) uit het volk van Israël’, zoals je kunt lezen op het officiële document.

Voor het eerst is de originele ban uit Ets Haim in het Joods Historisch Museum te zien, naast wel een heel bijzondere uitgave uit de zeventiende eeuw. Naast de ban van Spinoza prijkt namelijk het nog enige bestaande afschrift van Ethica, het magnum opus van Spinoza dat pas na zijn dood werd gedrukt. In 2011 werd het verloren gewaande afschrift in de bibliotheek van het Vaticaan teruggevonden.

10. Manuscript Ethica, Pieter van Gent, Amsterdam (), ca. 1677 ()Manuscript Ethica, Pieter van Gent, Amsterdam (?), ca. 1677 (?)
Collezione Vaticana, Biblioteca Vaticana, Rome

Deze versie van Ethica werd tijdens het leven van Spinoza geschreven door zijn goede vriend Pieter van Gent. Spinoza’s vriend deed dit in opdracht van een Duitse geleerde, via wie het uiteindelijk in de collectie van het Vaticaan belandde.

Heide Warncke, conservator van Ets Haim, is zeer uitgelaten dat deze twee objecten naast elkaar te zien tijdens de tentoonstelling. ‘Spinoza werd geboren in de oude Jodenbuurt, maar er is nog maar weinig dat in Amsterdam aan hem herinnert. Dat deze twee objecten nu naast elkaar te zien zijn, is zeer bijzonder. Ook nam Ets Haim een klein, maar belangrijk plekje in in het leven van Spinoza. Toen de jonge Baruch vijf jaar werd, schreef zijn vader hem in voor Spaanse en Hebreeuwse lessen. Wij weten welke boeken hij in handen heeft gehad in die periode, titels die wij nog steeds in onze collectie hebben en koesteren,’ vertelt Warncke.

16. Ban Spinoza

Christelijke censuur
Naast de Vaticaanse topstukken zijn er nog veel meer bijzondere geschriften te bewonderen. De oudste publicatie is een tekst van rabbijn Maimonides uit 1282. Wat opvalt in dit boek zijn de uitgeveegde teksten. Dit werd opzettelijk – en zeer hardhandig – gedaan door twee christelijke censoren, die passages wegstreepten waarin Jezus als de ware Messias werd ontkend.

02. Bladzijde met censuur door de inquisitiebladzijde met censuur door de inquisitie in het oudste Hebreeuwse handschrift uit de collectie van Ets Haim,
kopie van wetstekst Misjne Tora van Moses Maimonides (1138-1204), gekopieerd in Narbonne in 1282
(foto: Ardon Bar-Hama)2a Originele boek tijdens tentoonstelling met censuur 2b Uitvergroting muur censuur

Ook worden twee delen herenigd van het feestgebedenboek Esslingen Machzor uit 1290. Het tweede deel bevindt zich in Amsterdam; in 1989 werd in New York het eerste deel ontdekt. Voor de tentoonstelling krijgt het museum verder bruiklenen van andere Europese bibliotheken en privécollecties, waaronder de Braginsky Collection uit Zürich.

05. Machzorfraai vormgegeven religieuze hymne voor de Grote Verzoendag in het tweede deel van het Esslingen Machzor uit de Bibliotheca Rosenthaliana, Bijzondere Collecties, Universiteit van Amsterdam (foto: Ardon Bar-Hama)

Misschien wel het mooiste voorwerp op de tentoonstelling is een schitterende kalender voor het aftellen van de Omer. De 49 dagen tussen Pesach en het Wekenfeest worden bijgehouden met kalenders  in alle mogelijke vormen – van piepkleine miniatuurboekjes tot enorme bladen. Deze met bloemmotieven versierde rollen werden door de Amsterdamse Portugees-joodse gemeenschap vaak bewaard in kastjes zoals deze uit het midden van de achttiende eeuw.

04. kalender voor het tellen van de Omerkalender voor het tellen van de Omer, de 49 dagen tussen het Pesachfeest en het Wekenfeest uit de collectie van Ets Haim, geschreven en geïllustreerd in Amsterdam in het midden van de achttiende eeuw (foto: Ardon Bar-Hama)

Nieuwsgierig geworden naar de Vaticaanse topstukken en de andere pareltjes? De tentoonstelling ‘De glorie van het joodse boek’ is nog tot en met 8 januari 2017 te bewonderen in het Joods Historisch Museum (Nieuwe Amstelstraat 1 in Amsterdam). Het museum is dagelijks geopend van 11.00 tot 17.00 uur (de kassa sluit om 16.30 uur).

15. Overzichtje virtrine Vaticaan

Met eigen ogen rondkijken in Ets Haim
Wil je graag rondkijken in de eeuwenoude joodse bibliotheek in Amsterdam? Dat kan! Voor individuele bezoekers wordt er één keer per maand op maandagochtend een speciale rondleiding georganiseerd. Tijdens de rondleiding leer je meer over de Sefardische joden in Amsterdam, hun speciale onderwijssysteem en de belangrijke rol van Ets Haim in dit geheel. Ook krijg je enkele exclusieve topstukken uit de collectie te zien.

Er kunnen hooguit tien personen deelnemen aan deze rondleiding, dus reserveer op tijd (telefoonnummer: 003120-5310380). Deelname aan de rondleiding kost € 8,50 plus entreekosten voor het Joods Cultureel kwartier (als je een museumkaart hebt, gelden deze entreekosten niet).

12. Ets Haim bibliotheek interieur

Ontdek onze droomplekken in Italië!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *