Ga op pad met onze City Walks!

Topstukken van ‘Rome – De droom van keizer Constantijn’

Bijna is het zover: aanstaande zaterdag opent de tentoonstelling Rome. De droom van keizer Constantijn in de Nieuwe Kerk in Amsterdam de deuren. We kunnen niet wachten om de expositie te gaan bezoeken. Mariska kreeg alvast een voorproefje tijdens de persconferentie, die begin september plaatsvond in de Musei Vaticani.

Rome-De-droom-van-keizer-Constantijn-Nieuwe-Kerk-AMmterdam

Als voorproefje op de tentoonstelling belicht ze in deze blog alvast drie topstukken die straks te zien zullen zijn, samen met ruim tachtig andere voorwerpen. Speciaal voor de tentoonstelling lenen drie beroemde musea in Rome hun topstukken uit. Wie straks de Nieuwe Kerk bezoekt, ziet kunstwerken uit de Musei Capitolini, de Musei Vaticani en het Museo Nazionale Romano.

De curatoren van de tentoonstelling, dr. Eric Moormann en dr. Sible de Blaauw, hebben 86 kunstwerken geselecteerd die het verhaal van de opkomst van het christendom in het Rome van de vierde eeuw vertellen. Moormann concentreerde zich als archeoloog op klassieke voorwerpen uit de Romeinse oudheid, terwijl De Blaauw vooral kunstwerken selecteerde die het christelijke verhaal vertellen.

Alle kunstobjecten hebben één ding met elkaar gemeen: samen verbeelden ze een van de meest fascinerende geschiedenissen van de oudheid. Rome transformeerde in de vierde eeuw van een multireligieuze hoofdstad tot de caput mundi van het rooms-katholicisme. Hoe weerspiegelt deze verandering zich in de beeldende kunst?

De-Goede-Herder-VaticaanDe Goede Herder | Musei Vaticani, Museo Pio Cristiano | © 2015 Scala, Florence

De Goede Herder
Dit beeld van Jezus Christus als de Goede Herder heeft nog nooit eerder het Vaticaan verlaten. Speciaal voor de tentoonstelling in Amsterdam reisde het marmeren beeld uit de vierde eeuw, dat amper een meter hoog is, onder gewapende escorte van de Musei Vaticani in Rome naar de Nieuwe Kerk in Amsterdam.

De symboliek van Christus als de schaapsherder is gebaseerd op de Bijbelteksten Lucas 15:3-7 en Johannes 10:1-16. We zien Christus als Goede Herder eigenlijk alleen terug in de vroeg-christelijke kunst van de vierde en de vijfde eeuw. Daarna verdwijnt dit type beeld van Jezus en maakt het langzaamaan plaats voor het beeld van Christus als een bebaarde, wijze man: de docerende Christus.

Tijdens de tentoonstelling zal er een letterlijke ontmoeting plaatsvinden tussen de lam dragende Christus uit de Vaticaanse Musea en een beeldende voorstelling van de wijze, docerende Christus uit het Museo Nazionale Romano.

Christus als Goede Herder, een jongeling zonder baard, zie je voor het eerst terug in de schilderingen in Romeinse catacomben, maar ook op sarcofagen en sieraden uit de derde en vierde eeuw. Vanaf de vijfde eeuw zie je het beeldtype ook terug op mozaïeken.

Het beeld uit de Musei Vaticani is een staande figuur met een jong schaap op de schouders. Dit beeld grijpt direct terug op een heidens voorbeeld: de god Mercurius, onder andere de beschermer van schaapskudden, die een ram draagt. Het schaap symboliseert daarbij alle geredde schapen, die weer bij de kudde zijn gebracht. Vanaf de zestiende eeuw zien we het motief weer terug in de prentkunst en boekillustraties.

Naast Christus als de Goede Herder met een schaap op schouders, zoals die van de Musei Vaticani, bestond er in het vroege christendom nog een beeldtype van Christus. Dit andere type verbeeldt Christus als herder te midden van een schaapskudde. Ook in deze voorstellingen is Christus vaak jong en draagt hij geen baard. Vaak houdt hij een staf of een lier vast.

herder-mausoleum-Galla-Placidia-RavennaChristus als Goede Herder | Mausoleum van Galla Placidia, Ravenna

Koning David en de klassieke Orpheus die de dieren betovert, werden vaak op dezelfde manier vereeuwigd. Een mooi voorbeeld van dit beeldtype is het vijfde-eeuwse mozaïek in de lunet bij de ingang van het mausoleum van de Romeinse keizerin Galla Placidia in Ravenna.

Beelden van het hoofd en van de hand van keizer Constantijn
Een drie meter hoog en vijfduizend kilo wegend gevaarte arriveerde op 15 september als eerste – en grootste – object van de tentoonstelling in de Nieuwe Kerk. Dit gereproduceerde hoofd van een oorspronkelijk twaalf meter hoog antiek beeld van keizer Constantijn is de komende maanden te bewonderen in Amsterdam.

hoofd-Constantijn-Rome-Nieuwe-Kerk-Amsterdamkopie van de kop van Constantijn (2005) | Rheinisches Landesmuseum, Trier

Het originele kopstuk maakt al meer dan vierhonderd jaar deel uit van de collectie van de Musei Capitolini in Rome. Het staat op het binnenhof van het Palazzo dei Conservatori, samen met andere fragmenten van het originele standbeeld van keizer Constantijn uit de Basilica van Maxentius. De bouw van deze basilica startte in 308 in opdracht van keizer Maxentius, maar werd voltooid door Constantijn, nadat hij Maxentius in 312 had verslagen bij de Ponte Milvio.

Het beeld van keizer Constantijn, en dan vooral het hoofd, is een van de bekendste monumentale beelden van een keizer uit de klassieke Romeinse oudheid. Het origineel kan helaas niet worden uitgeleend voor tentoonstellingen, niet alleen vanwege de waarde maar ook vanwege het enorme gewicht.

Constantijn-Rome (1)

Duitse specialisten hebben met behulp van innovatieve driedimensionale scantechnologie een unieke kopie gemaakt, van Italiaans marmer, die normaal gesproken te zien is in het Rheinlandisches Museum in Trier maar gelukkig wel kon worden uitgeleend.

Naast deze prachtige kopie is er ook een echt fragment van het originele beeld van Constantijn te bewonderen. De rechterhand van de keizer is namelijk wel afgereisd van Rome naar Amsterdam. Kijk en vergelijk! Zie jij het verschil tussen het originele marmer van de rechterhand en de kopie van het hoofd van Constantijn?

hand-Constantijn-Rome-Nieuwe-Kerk-Amsterdamrechterhand van een kolossaal beeld van Constantijn (ca. 315) | Musei Capitolini, Rome

Sarcofaag met Dionysus en de vier jaargetijden
Op deze marmeren sarcofaag (uit circa 300) zie je Dionysus en de vier seizoenen. Sarcofagen zijn de dragers van de vroegste christelijke sculpturen. De conservator van het Museo Pio Cristiano, een van de musea van de Musei Vaticani, vermoedt dat ook het beeld van Christus als Goede Herder ooit deel heeft uitgemaakt van een vrijstaande sculptuur op een sarcofaag.

Inv. 407sarcofaag met Dionysus en de vier jaargetijden | Thermen van Diocletianus, Rome

Vanaf het midden van de derde eeuw worden sarcofagen steeds vaker voorzien van christelijke thema’s, maar de manier van uitbeelden ligt nog steeds sterk verankerd in de laat-klassieke Romeinse kunst. Het bekendste voorbeeld is de Sarcofaag van Junius Bassus (Rome, ca. 359), een bekende senator die in 359 op 42-jarige leeftijd stierf.

Op de sarcofaag zie je christelijke voorstellingen uit zowel het Oude als het Nieuwe Testament. Qua uitbeelding van de figuren doet de sarcofaag nog erg heidens aan. De scènes zijn van elkaar gescheiden door middel van zuiltjes. Zo kunnen Christus en Jupiter zomaar op een en dezelfde sarcofaag worden afgebeeld!

sarcofaag-Junius-Bassussarcofaag van Junius Bassus | Museo Storico del Tesoro della Basilica di San Pietro, Vaticaanstad

De sarcofaag met Dionysus en de vier jaargetijden, afkomstig uit de Thermen van Diocletianus (dat deel uitmaakt van het Museo Nazionale Romano), past perfect in deze beeldtraditie. Dionysus, of Bacchus, die wij natuurlijk allemaal kennen als de god van de wijn, werd in de derde en vierde eeuw zonder problemen afgebeeld met vroeg-christelijke beeldmotieven zoals de Goede Herder, de tweede figuur van rechts op de sarcofaag.

De heidense goden verlieten de beeldende kunst namelijk niet direct nadat het christendom zijn intrede deed, aan het begin van de vierde eeuw in Rome. De overgang was zeer geleidelijk en vaak worden beeldmotieven uit het Romeinse pantheon overgenomen door de eerste christenen.

De vier jaargetijden werden als beeldmotief al door de Romeinen gebruikt en keren vaak terug op fresco’s uit Rome en Pompeï. De Lente wordt daarbij vaak geportretteerd als een jonge vrouw met bloemen in de hand. Zomer heeft vaak een zeis of een sikkel als attribuut bij zich, terwijl je de Herfst herkent aan de druiven en de wijnstok. De Winter is dik aangekleed tegen de kou.

FloraFlora of La Primavera (Villa di Arianna in Stabiae) | Museo Archeologico Nazionale, Napels

In de renaissance deed de klassieke traditie weer haar intrede om de jaargetijden voor te stellen als Romeinse en Griekse goden: Flora en Venus symboliseren de Lente, Ceres de Zomer, Bacchus de Herfst en Boreas, Aeolus en Vulcanus staan voor de Winter.

Op het deksel van de sarcofaag zie je kleine putti afgebeeld. Tegenwoordig herkennen we deze gevleugelde kindjes als engelen, maar de oorsprong van deze figuurtjes ligt in het oude Griekenland. Soortgelijke gevleugelde wezens staan voor de eroten, boodschappers van de goden die de mens zijn leven lang vergezelden.

Deze vorm smolt later samen met de voorstelling van de Romeinse genieën, beschermgeesten die de ziel van de mens gedurende zijn leven op aarde beschermden. De eerste christenen namen deze genieën op hun beurt weer over en gaven ze weer als engelen op schilderingen in catacomben en als reliëfs op hun sarcofagen.

De tentoonstelling Rome. De droom van keizer Constantijn is vanaf zaterdag 3 oktober 2015 te zien in de Nieuwe Kerk in Amsterdam. Tot en met zondag 7 februari 2016 vind je hier een prachtig stukje Rome!

Ontdek onze droomplekken in Italië!

Een reactie

  1. wynant,vanderstuyft

    Geachte.

    Is een heel goed programma, duidelijk, uitgebreid, informatief , perfect.

    Met vriendelijke groeten.

    Nicole en willy.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *