Ga op pad met onze City Walks!

Sicilië en de zee – duik in het verleden

Het leven in de klassieke oudheid kun je onmogelijk los zien van de zee. Het water beïnvloedde het dagelijkse leven van vrijwel iedereen, van anonieme vissers tot klassieke auteurs als Homerus. Sicilië heeft vele overheersers gekend – van de Feniciërs, de Grieken en de Romeinen tot de Noormannen en de Arabieren – en heeft daardoor een ongekende archeologische geschiedenis. Maar misschien zijn de vondsten op de zeebodem nog wel veel spectaculairder….

Het Allard Pierson Museum wijdt tot en met 17 april 2016 een tentoonstelling aan het mythische eiland: ‘Sicilië en de zee. Duik in het verleden.’ Mariska bezocht afgelopen donderdag de avondopenstelling van de tentoonstelling en bewonderde de Siciliaanse topstukken.

Sicilie-en-de-zee-Allard-Pierson

Sicilië is altijd een vrijhaven geweest. Ook nu, nu er meer mensen in en om Europa op de vlucht zijn dan ooit, is Sicilië een gewilde bestemming. Altijd kwamen er op dit eiland al verschillende culturen en beschavingen samen.

Maar de zee geeft en de zee neemt. De zeebodem rond het mediterrane eiland ligt bezaaid met prachtige objecten. De geschiedenis van Sicilië ligt deels op diezelfde zeebodem voor het oprapen. De afgelopen decennia zijn er heel wat schatten opgedoken, die nu voor het eerst gepresenteerd worden in een internationaal project. Na Amsterdam reist de tentoonstelling door naar Oxford, Kopenhagen, Brussel en Bonn.

Onderwaterarcheologen brachten honderden wrakken in kaart en bestudeerden de voorwerpen die ze vonden. De tentoonstelling ‘Sicilië en de zee’ draait om de vondsten uit zes scheepswrakken die rondom het eiland zijn gevonden. Je ziet bronzen helmen, wapens en munten, maar ook amforen, marmeren en bronzen beelden en dagelijkse gebruiksvoorwerpen. Ook kom je veel te weten over hoe een onderwaterarcheoloog werkt. Maar wat zijn nu de topstukken die je niet mag missen?

Reshef-foto-David-GowersReshef – foto David Gowers

Reshef, de Fenicische god van de bliksem
Dit kleine bronzen beeldje van iets meer dan dertig centimeter hoog stelt een Fenicische godheid voor. De bronzen god werd gevonden in 1955, op ongeveer veertig meter diepte in de zee aan de westkust van Sicilië. De vondst was onderwerp van een jarenlange juridische strijd, maar uiteindelijk werd het beeldje in 1963 aangekocht door het Nationaal Museum van Palermo.

Aan het begin van het eerste millennium voor Christus voeren de eerste Fenicische schepen rond Sicilië. In dezelfde periode ontstonden er Fenicische nederzettingen op de westpunt van Sicilië, die later werden opgevolgd door Griekse nederzettingen.

Het beeldje is uitgevoerd in de Egyptiserende stijl. Maar wat is er zo Egyptisch aan? Om te beginnen de pose. Het linkerbeen staat naar voren, terwijl de rechterarm gespannen omhoog staat, klaar om de bliksem los te laten. Reshef, die ook wel bekend staat onder de naam Hadad, Melqart of Baäl, was in het Syrische koninkrijk en in Kanaän namelijk de god van de bliksem en van de plagen.

De rok om het middel van Reshef is duidelijk te herkennen als een Egyptische shenti. Ook de kroon, versierd met struisvogelveren en een knop (kenmerkend voor de god Osiris), en de vorm van het gezicht doen Egyptisch aan. De diepe oogholten waren waarschijnlijk ooit gevuld met pasta vitrea (gekleurde pasta). 

Punische-scheepsram-Sicilië-en-de-zeefoto: Soprintendenza dei Beni culturali e ambientali del Mare, Palermo

Een Punische scheepsstormram
Honderden of soms wel duizenden jaren op de zeebodem doen vaak niet veel goeds voor materialen. Brons slaat uit, marmer verbrokkelt en glas verliest haar glans. Maar tijdens de tentoonstelling is een object te zien dat nauwelijks is aangetast door de kracht van de zee en de tijd.

Deze bronzen scheepsstormram werd in 2010 gevonden op maar liefst 81 meter diepte, in het gebied van de slag bij de Egadische eilanden (voor de westkust van Sicilië). Deze slag werd op 10 maart 241 voor Christus uitgevochten door Carthago en de Romeinse Republiek, tijdens de Eerste Punische Oorlog. De Romeinen wonnen de slag glansrijk.

De bronzen stormram sierde ooit een Punisch schip. De andere stormrammen die gevonden zijn, kwamen allemaal van Romeinse schepen. De enige beschadiging aan deze Punische stormram is een reeks V-vormige inkepingen in de horizontale delen; het directe gevolg van een frontale botsing met een andere stormram.

Scheepsram wordt uit zee getakeld - foto RPM Nautical Foundationfoto: RPM Nautical Foundation

Ook zie je duidelijk inscripties in het Punische schrift. ‘Moge deze (stormram) tegen het schip gericht zijn met de torn van Baäl, die het mogelijk maakt het mikpunt te bereiken, moge deze (stormram) het gebeukte schild in het midden raken’. Een directe smeekbede aan de god Baäl.

Amfoor met koraal - foto RPM Nautical Foundationamfoor met koraal, foto: RPM Nautical Foundation

Aardewerk uit een scheepswrak bij de Eolische Eilanden
De Eolische Eilanden – het rijk van Aeolus, de god en bewaarder van de winden – waren net als Sicilië zelf altijd een plek waar handelaren, piraten, gelukszoekers en reizigers hun toevlucht zochten. Het Capistello-scheepswrak bij Lipari is een van de belangrijkste archeologische vondsten uit dit gebied. Uit dit antieke wrak, dat op grote diepte deels intact is gebleven, zijn sinds 1957 ontzettend veel objecten opgedoken.

Duikers-met-vondsten-uit-het-wrak-van-Capistellofoto: Soprintendenza dei Beni culturali e ambientali del Mare, Palermo

Deze foto uit de jaren zeventig toont de resultaten van een van de bergingsoperaties. Honderden amforen en zwart glanzend aardewerk werden er uit het wrak gehaald. De eenvoudige en stevige schalen waren het alledaagse vaatwerk uit de derde eeuw voor Christus. Ze werden gemaakt op een draaischijf en werden vervolgens bedekt met een laagje bruinzwart slib. In het midden van de schalen zie je kleine rozetten, die met een stempel werden aangebracht, puur ter versiering.

Op deze foto zie je duikers naar de lading amforen van een scheepswrak voor de kust van Capo Graziano op het eiland Lipari zwemmen. De amforen liggen onaangeroerd op de zeebodem waar ze duizenden jaren geleden terechtgekomen zijn.

amforen-zeebodem-Sicilie-en-de-zeefoto: Soprintendenza dei Beni culturali e ambientali del Mare, Palermo

Luxe parfumvaatje
Bij Kamarina, op de zuidoostpunt van Sicilië, vergingen twee complete Romeinse vloten. Maar ook in latere eeuwen zonken veel schepen hier naar de bodem. In de oudheid en in de middeleeuwen werd er zelfs gesproken van een kleine ‘Bermudadriehoek’ op deze plek. De zuidwestelijke wind en de lage zanderige kust zouden een gevaarlijke en dodelijke valstrik vormen voor schepen en hun opvarenden.

Onderwaterarcheologen hebben in dit gebied de afgelopen decennia een waar kerkhof aan scheepswrakken ontdekt. Soms zijn de schepen zelf compleet vergaan, maar zijn hun ladingen nog te traceren. Van transportamfora’s uit Korinthe, Athene en Etrurië tot aan bronzen helmen – een scheepslading geeft vaak enorm veel historische schatten prijs.

Op de tentoonstelling is het laadruim van een antiek schip nagebouwd, waarin aardewerken amforen zijn neergezet. In de oudheid zouden deze amforen altijd vastgebonden worden met touwen. Anders kwam het schip op de plaats van bestemming aan met alleen maar scherven in plaats van kruiken vol olijfolie en wijn.

Bronzen-situla-Camarinabronzen situla, foto: Museo Archeologico Regionale di Camarina

Naast de scheepslading wordt natuurlijk ook de scheepsuitrusting boven water gehaald, waaronder borden, dienbladen, olielampen en bronzen beelden. Misschien was deze parfum-situla (klein emmervormig vat), ingelegd met blauwe email in de vorm van wijnbladeren en ruitpatronen, wel van een gefortuneerde opvarende – of was ze bestemd voor een rijke koper in een ander gedeelte van het Romeinse rijk?

Ontdek onze droomplekken in Italië!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *