Ga op pad met onze City Walks!

Italiaanse dames van de barok schitteren in Gent

Welke rol speelden vrouwelijke kunstenaars in Italië tussen de late renaissance en de barok? Welk pad bewandelden deze kunstenaressen in een wereld geregeerd door mannen? Deze vragen onderzoekt het Museum van de Schone Kunsten (MSK) in Gent tijdens de tentoonstelling De dames van de barok – vrouwelijke schilders in het Italië van de zestiende en zeventiende eeuw, die van 20 oktober 2018 tot en met 20 januari 2019 te zien is.

detail van Judith en haar meid met het hoofd van Holofernes (ca. 1613)
Artemisia Gentileschi | Galleria degli Uffizi, Florence

Aan de hand van circa vijftig topwerken brengt het museum de cruciale rol van de vrouw in de Italiaanse schilderkunst van 1550 tot 1680 aan het licht. Spilfiguur is Artemisia Gentileschi, zonder twijfel dé bekendste schilderes uit de Italiaanse zeventiende eeuw. Het MSK linkt haar werk aan haar tijdgenotes en neemt je mee naar een bijzonder keerpunt voor de vrouw in de kunstgeschiedenis.

Zelfportret (1637) | Artemisia Gentileschi
Galleria Nazionale d’Arte Antica, Rome

Vrouwelijke kunstenaars
Vrouwelijke kunstenaars in het Venetië, Rome, Napels en Bologna van de zestiende en zeventiende eeuw delen een onmiskenbare verwantschap, die binnen de esthetiek van de barok een bijzondere plaats inneemt. Deze vrouwen hadden van schilderen hun beroep gemaakt en daardoor alleen al staken ze de gevestigde meesters en hun ateliers naar de kroon.

Ze waren dochters, zussen, echtgenotes van bekende kunstenaars maar ook kloosterzusters en hun werken vertonen een conceptuele en vormelijke continuïteit binnen de diversiteit van de toen gangbare stijlen. Met gedurfde ingrepen en knappe expressieve vondsten omzeilden ze – subtiel als het moest, doortastend als het kon – de heersende artistieke regels en gebruiken. Hun oeuvre is hierdoor een pak verrassender en gevarieerder dan we misschien zouden vermoeden. En de vrouwelijke schilders nemen gaandeweg een ook steeds prominentere plaats in.

Judith en haar meid met het hoofd van Holofernes (ca. 1613)
Artemisia Gentileschi | Galleria degli Uffizi, Florence

Artemisia Gentileschi
In de bestaande documenten treedt vooral de figuur van Artemisia Gentileschi (1593-1652) op de voorgrond. Net als haar vader Orazio Gentileschi werd Artemisia sterk gevormd door Caravaggio’s dramatische realisme. Ze symboliseert de strijd tegen de artistieke autoriteit: met haar werk wedijverde ze met haar mannelijke tegenhangers, en ze behaalde overduidelijke successen.

Om haar werk goed te kunnen begrijpen, moeten we ons hoeden voor de overinterpretatie van bepaalde gebeurtenissen uit Artemisia’s leven, zoals haar verkrachting als jonge vrouw. In het verleden werd aan die ervaringen soms een te belangrijke rol toebedeeld.

Tijdens de tentoonstelling zal het MSK dit beeld uitbreiden naar de omstandigheden waarin ook andere kunstenaressen uit de late renaissance en de barok leefden en werkten. Want Artemisia was lang niet de enige voorvechtster van een ‘vrouwelijke schilderkunst’.

Maria Magdalena (1616-1618) | Artemisia Gentileschi
Galleria degli Uffizi, Florence

De vrouwelijke kunstenaars aan zet
Sofonisba Anguissola (1532-1625), Lavinia Fontana (1552-1614), Fede Galizia (1578-1630), Orsola Maddalena Caccia (1596-1676), Giovanna Garzoni (1600-1670), Virginia da Vezzo (1601- 1638) en Elisabetta Sirani (1638-1665): al deze vrouwen moesten volgens de gangbare regels vrede nemen met het schilderen van portretten en symbolische vruchten- en bloemstukken. Maar ze zetten deze beperking geheel naar hun eigen hand.

Judith met het hoofd van Holofernes (1624-1626) | Virginia da Vezzo
Musée des Beaux-Arts, Nantes

De alomtegenwoordige portretten en zelfportretten, die schuilgaan achter hun allegorische, mythologische en religieuze figuren, worden gekenmerkt door een fenomenale naturalistische présence. Datzelfde naturalisme is terug te vinden in hun arrangementen van bloemen en fruit.

De kunstenaressen gebruikten de hen opgelegde thema’s als krachtige instrumenten. Ze vormen traditionele symbolen van vergankelijkheid en vruchtbaarheid om tot sterke kunstwerken en zelfs tot instrumenten van transgressie en verzet.

Zelfportret (ca. 1556) | Sofonisba Anguissola
Castle-Museum in Łańcut, Polen

De dames van de barok
Ze vertonen een opmerkelijke vrijheid tegenover de strikte regels van de genres en wagen zich gaandeweg ook aan kunstwerken op monumentaal formaat. De dames van de barok toont hoe de vrouwelijke kunstenaars in het Italië van de zestiende en zeventiende eeuw inventief omgingen met de restricties van hun tijd. De tentoonstelling neemt de bezoeker mee naar een bijzonder moment in de kunstgeschiedenis waarop de vrouwelijke kunstenaar een prominentere plaats begint in te nemen.

De grote variatie die in Gent wordt samengebracht is bovendien zonder meer uitzonderlijk, met werken uit prestigieuze musea zoals de Galleria degli Uffizi (Florence), Palazzo Barberini en Galleria Borghese (Rome), de Gemäldegalerie (Berlijn) en met vondsten uit belangrijke privéverzamelingen. Verschillende van deze werken zijn weinig of nooit publiek getoond. Op deze manier brengt de tentoonstelling de vaak verborgen wereld van deze vroege vrouwelijke kunstenaars met verve aan het licht.

Het schaakspel (1555) | Sofonisba Anguissola
La Fondation Raczynski du Musée national, Poznan

Praktische informatie
De tentoonstelling De dames van de barok is te zien van 20 oktober 2018 tot en met 20 januari 2019 in het Museum van de Schone Kunsten (MSK) in Gent. Het museum ligt aan de Fernand Scribedreef 1 en is geopend van dinsdag tot en met zondag, op weekdagen van 9.30 tot 17.30 uur en tijdens de weekenden (en op feestdagen) van 10.00 tot 18.00 uur.

2x per week Italiaanse inspiratie

Meld je aan voor de Ciao tutti nieuwsbrief - en ontvang de digitale editie van onze City Walk Klassiek Rome als cadeautje:

Ontdek onze droomplekken in Italië!

Een reactie

  1. Nicky Van Malderen

    Doe aub zo voort. Interessante informatie. Prima artikels. Mooie foto’s. Alles top.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *