Ga op pad met onze City Walks!

De goddelijke renaissance van Fra Bartolommeo in Rotterdam

Fra-Bartolommeo-De-goddelijke-renaissance-Rotterdam-2

Toen Leonardo, Michelangelo en Rafaël Florence verruilden voor Rome en Milaan, bleef een artistieke monnik achter. Binnen de muren van het San Marco-klooster maakte de Dominicaner monnik immense altaarstukken en panelen, voor veel verschillende opdrachtgevers. Voor ieder werk maakte deze Fra Bartolommeo (1473-1517) tientallen voorstudies in krijt.

De naam van deze monnik zegt je misschien niets. In een gevecht met de titanen van de hoog-renaissance, zoals Leonardo da Vinci, Michelangelo en Rafaël, leg je het als kunstenaar natuurlijk al snel af en raak je in de vergetelheid. Onterecht, want de tekeningen van Fra Bartolommeo zijn, net als zijn altaarstukken, adembenemend.

Zijn mooiste schetsen en maar liefst elf schilderijen, waarvan sommige Italië nog nooit eerder hebben verlaten, staan nu, bijna vijfhonderd jaar na zijn dood, te pronken in het Museum Boijmans van Beuningen in Rotterdam. Van die tekeningen heeft het museum er honderden in de eigen collectie. Ze zijn allemaal afkomstig uit twee beroemde albums van de Florentijnse verzamelaar Nicolò Gabburri.

Inventaris Gabburri prentenverzamelaarde inventaris van Gabburri

Deze Gabburri trof de disegni aan het einde van de zeventiende eeuw aan in het klooster van Santa Catherina in Florence, waar de nonnen de schetsjes gebruikten als brandstof en om er crazie, centen, mee in te pakken. Hij redde Fra Bartolommeo’s voorstudies van de ondergang.

Via allerlei omwegen belandden de voorstudies van Fra Bartolommeo begin vorige eeuw in de collectie van het Rotterdamse museum. Tijdens de tentoonstelling zijn er maar liefst honderdveertig bladen te zien, aangevuld met twintig tekeningen uit buitenlandse musea.

Onder Maria’s mantel
Zo onbekend Fra Bartolommeo voor ons is, zo beroemd was hij in zijn eigen tijd. Kunstenaarsbiograaf Giorgio Vasari roemt de Dominicaner monnik in zijn werk De levens van de grootste kunstenaars om de kwaliteit van zijn schilderijen en de vakkundige manier waarmee hij zijn tekeningen naar het doek of paneel vertaalde.

Dat proces kun je tijdens de groots opgezette expositie zelf bekijken. Je waant je meteen bij binnenkomst in een kathedraal, waarbij je blik recht door het schip wordt getrokken, naar het hoofdaltaar, waar het meer dan vier meter hoge altaarstuk Madonna della Misericordia uit Lucca schittert. Maria is het stralende middelpunt. De bevolking van Lucca zoekt bescherming onder haar blauwe mantel. Dit altaarstuk is een van de pareltjes dat Italië nog nooit eerder heeft verlaten; een unieke kans om het nu in eigen land te bewonderen dus!

Stitched Panorama 02 Compositietekening voor het schilderij Madonna della Misericordia_Museum Boijmans Van Beuningen

Fra Bartolommeo, Madonna della Misericordia, Museo Nazionale di Villa Guinigi, Lucca & compositietekening voor Madonna della Misericordia, beide circa 1515, Museum Boijmans Van Beuningen (Collectie Koenigs), Rotterdam

03 studies voor omstanders in het schilderij Madonna della Misericordia_Museum Boijmans Van Beuningen 04 Studie voor het gezicht van een jonge vrouw in het schilderij Madonna della Misericordia_Museum Boijmans Van BeuningenFra Bartolommeo, Jongeman, leunend op een sokkel, en vijf hoofden & naar rechts lopende man, studie voor een bijfiguur | studies voor omstanders voor Madonna della Misericordia, beide circa 1515, Museum Boijmans Van Beuningen (Collectie Koenigs), Rotterdam

Stitched PanoramaFra Bartolommeo, detail van de Madonna della Misericordia, altaarstuk, circa 1515, Museo Nazionale di Villa Guinigi, Lucca

06 studie voor een bijfiguur in het schilderij Madonna della Misericordia_Museum Boijmans Van Beuningen 07 Studie voor een zittende moeder met kind in het schilderij Madonna della Misericordia_Museum Boijmans Van BeuningenFra Bartolommeo, Studie voor een zittende moeder met kind & studie voor het gezicht van een jonge vrouw voor Madonna della Misericordia, beide circa 1515, Museum Boijmans Van Beuningen (Collectie Koenigs), Rotterdam

Manichini – de eerste modellen
In de ‘zijkapellen’ volg je Fra Bartolommeo’s levensloop. De Dominicaner monnik kreeg bij zijn geboorte in 1473 de naam Bartolommeo Domenico del Fattorino mee. Dat wordt al snel afgekort tot Baccio, die als bijnaam Della Porta meekrijgt, waarschijnlijk omdat hij vlak bij een van de stadspoorten woonde.

Op zijn tiende begint Baccio als leerling in het schildersatelier van Cosimo Rosselli, een van de vele schilders die in die tijd in Florence woonden en werkten. Na het voltooien van zijn opleiding opent Baccio samen met een van zijn studiegenoten een eigen atelier.

Zijn eerste grote opdracht krijgt hij begin 1499, als het lokale hospitaal Santa Maria Nuova hem vraagt een fresco van Het laatste oordeel te maken. Helaas heeft het fresco veel te lijden gehad. Ook kan het fresco het ziekenhuis natuurlijk niet verlaten, maar er zijn ruim dertig voorbereidende tekeningen te zien, die de nauwkeurigheid laten zien waarmee de jonge monnik te werk ging.

Fra-Bartolommeo-Museum-Boijmans-van-Beuningen-Rotterdam-2

Maar als je goed kijkt, valt je misschien ook iets anders op. Ziet die arm er niet iets te stram uit? En is zo’n kniebuiging voor een echt persoon wel mogelijk? Het was in die tijd niet makkelijk om levende modellen natekenen (zeker niet voor monniken en andere geestelijken). Baccio bouwde daarom een levensgrote houten pop, een manichino, waarvan de ledematen konden bewegen. Zo kon hij de pop ieder gewenste houding laten aannemen en goed de plooival van kleding bestuderen. Nieuw was dit overigens niet; Rafaël en Michelangelo gebruikten dezelfde soort manichini (waarvan later onder meer ons woord mannequin is afgeleid).

Fra-Bartolommeo-Museum-Boijmans-van-Beuningen-Rotterdam-1

In zijn latere carrière gebruikte Fra Bartolommeo veel modellen van was en van klei. Na zijn overlijden werd in de inventaris opgetekend dat hij tweeëntwintig verschillende kindjes van was bezat en maar liefst drieënzestig pleisterafgietsels van voeten en torso’s. Zijn leerling, Fra Paolino da Pistoia, erfde de levensgrote leden pop, hoewel die volgens Vasari ‘oud en verweerd en aangevreten door de houtwurm’ was.

08 Studie voor de staande Maria met Christuskind_Museum Boijmans Van Beuningen 09 Studie voor de zittende Christus_Museum Boijmans Van BeuningenFra Bartolommeo, Studie voor een staande Maria met kind, 1498-1499 & studie voor een zittende Christus, 1499-1501, Museum Boijmans Van Beuningen (Collectie Koenigs), Rotterdam

Een kunstenaar in het klooster
In 1500 treedt Baccio toe tot de orde van de Dominicanen en krijgt hij zijn ordenaam. Voortaan zal hij bekend staan als Fra Bartolommeo. Een paar jaar later verhuist hij naar het San Marco-klooster in Florence, mogelijk onder invloed van de charismatische boeteprediker Girolamo Savonarola. Het bekendste portret van de boeteprediker is ook door Fra Bartolommeo gemaakt.

30 Portret van Girolamo SavonarolaFra Bartolommeo, portret van Girolamo Savonarola, 1498-1500, Museo di San Marco Florence (Polo Museale della Toscana)

De eerste jaren na zijn toetreding tot de orde produceerde Fra Bartolommeo geen enkel kunstwerk. Maar gelukkig pakte hij, op aandringen van familie en vrienden, zijn krijt en papier weer op en begon hij ook weer met het aannemen van opdrachten. Net als Fra Angelico dat een eeuw eerder deed, runde Fra Bartolommeo al snel het kunstenaarsatelier in het San Marco-klooster. Binnen de kloostermuren schilderde hij zijn grootste en bekendste altaarstukken, in opdracht voor tal van verschillende opdrachtgevers.

Uit deze eerste periode binnen de muren van de San Marco komt het kleine doek Noli me tangere, een bruikleen van het Louvre. Christus is net verrezen, hetgeen je op de achtergrond links nog net kunt zien gebeuren, tegen de achtergrond van een Vlaams landschap. Op de voorgrond heeft Christus zich vermomd als een tuinman, maar de verdrietige Maria Magdalena herkent hem direct. Zij wil haar geliefde weer in haar armen sluiten – maar hij zegt dat zij hem niet mag aanraken.

11 Draperiestudie voor de knielende Maria Magdalena_Museum Boijmans Van BeuningenFra Bartolommeo, Noli me tangere, Louvre, Parijs & draperiestudie voor de knielende Maria Magdalena, beide 1505-1506, Museum Boijmans Van Beuningen (Collectie Koenigs), Rotterdam

Het werk werd samen met een ander klein paneel, De geboorte van Christus, verkocht aan een zekere Domenico Perini, die handelde als tussenpersoon voor de Franse koning Lodewijk XII.

00052252-01 13 Studie voor de zwevende engel rechtsboven (recto)_Museum Boijmans Van Beuningen 14 Studie voor de lopende engel rechtsonder (verso)_Museum Boijmans Van BeuningenFra Bartolommeo, De geboorte van Christus, The Art Institute of Chicago & studies voor de zwevende engel rechtsboven en de lopende engel rechtsonder, Museum Boijmans Van Beuningen (Collectie Koenigs), Rotterdam, alle drie 1504-1507

Een altaarstuk voor Murano
Fra Bartolommeo werkte echter niet alleen in Florence. In 1507 reisde hij naar Venetië vanwege een opdracht voor een altaarstuk. Een ander Dominicaner klooster, dat van San Pietro Martire op Murano, had hem namelijk om een voorstelling met God de Vader, de heiligen Maria Magdalena en Catherina van Siena gevraagd. Fra Bartolommeo besloot de immense voorstelling (die ruim 3,5 meter hoog moest worden) niet op paneel te maken, maar op doek. In de vochtige lagunestad zou doek het werk namelijk veel langer behouden dan een houten paneel.

In Venetië maakte Fra Bartolommeo kennis met de grootse werken van Giovanni Bellini, wiens Sacra Conversazione uit de kerk San Zaccaria absoluut model heeft gestaan voor zijn Padre Eterno. Als je dicht bij het werk staat, zie je dat de mooie en serene Maria Magdalena en Catherina van Siena zinnen in goud gevat uitspreken, die worden gedragen door engelenkopjes gemaakt van wolken.

15 Padre Eterno God de Vader met de heiligen Maria Magdalena en Catharina van Siena_Museum Boijmans Van Beuningen 15a detail 15b detail 16 Twee studies voor God de Vader_Museum Boijmans Van Beuningen 17 Twee studies voor de knielende heilige Catharina van Siena_Museum Boijmans Van BeuningenFra Bartolommeo, Padre Eterno God de Vader met de heiligen Maria Magdalena en Catharina van Siena, Museo Nazionale di Villa Guinigi, Lucca (met twee details) & twee studies voor God de Vader & twee studies voor de knielende heilige Catharina van Siena, Museum Boijmans Van Beuningen (Collectie Koenigs), Rotterdam, alle drie uit 1509

Kun je je voorstellen dat de Venetiaanse orde weigerde te betalen voor dit prachtige altaarstuk? Wat de reden daarvan was, weten we niet, maar het doek werd door de monniken van Murano niet gewaardeerd. In 1513 wordt het geschonken aan een ander Dominicaner klooster, dat van San Romano in Lucca, waar het altijd is gebleven.

Beïnvloed door Bellini
Een van de weinige werken van Fra Bartolommeo dat nog steeds te zien is op de plek waarvoor het bestemd was, is de Madonna del Santuario. De monnik schilderde het vierkante altaarstuk voor de kathedraal van Lucca. Het dankt zijn naam aan de kapel waar het eeuwenlang heeft gestaan, maar die op dit moment wordt gerenoveerd (tijdens de renovatie heeft het altaarstuk een tijdelijk onderkomen gevonden in het Museo Nazionale di Villa Guinigi).

Stitched Panorama 19 Studie voor een vliegend engeltje_Museum Boijmans Van Beuningen 20 Studie voor een vliegend engeltje_Museum Boijmans Van BeuningenFra Bartolommeo, Madonna del Santuario, Museo Nazionale di Villa Guinigi, Lucca & twee studies voor een vliegend engeltje, alle drie uit 1509, Museum Boijmans Van Beuningen (Collectie Koenigs), Rotterdam

Ook hier zie je de invloed van Fra Bartolommeo’s bezoek aan Venetië weer doorschemeren. Het is een stil, kalm tafereel, zoals we dat van Giovanni Bellini kennen. Ook Maria, tronend op een podium, lijk Fra Bartolommeo direct van de Venetiaanse grootmeester te hebben overgenomen.

Oude vrienden in Rome
De gloriejaren van Fra Bartolommeo in het San Marco-klooster, grofweg van 1510 tot 1513, beleef je mee door naar de vele tekeningen te kijken. Geen enkel schilderij uit deze periode kon helaas naar Rotterdam gebracht worden, omdat de werken te groot of te kwetsbaar zijn. Gelukkig geven de schetsen weer wat voor moois Fra Bartolommeo in deze periode allemaal maakte, mede doordat Leonardo, Rafaël en Michelangelo allemaal naar Rome uitgeweken waren.

Met de terugkeer van De’ Medici familie in Florence, in 1512, raakte het atelier van de monnik snel in het slop. Hij besloot in 1513 om ook naar Rome af te reizen, om naar de spraakmakende werken van zijn oude vrienden te gaan kijken. In het Vaticaan bewonderde hij zowel de Stanze van Rafaël als het plafond van Michelangelo in de Sixtijnse Kapel.

Volgens Vasari keerde de monnik daarna weer terug naar Florence, ontevreden over zijn eigen kunnen als kunstenaar. Er brak een laatste, creatieve periode voor hem aan, waarin hij met veel gevoel voor dramatiek en stijl aan de slag ging. De mooiste doeken uit deze periode zijn die met de profeten Jesaja en Job, die allebei normaal gesproken te bewonderen zijn in de Galleria dell’Accademia in Florence maar nu voor drie maanden in Rotterdam verblijven.

Jesaja op zaal25 De profeet Jesaja_Museum Boijmans Van BeuningenFra Bartolommeo, De profeet Jesaja, 1515-1516, Galleria dell’Accademia, Florence
26 Studie voor Jesaja_Museum Boijmans Van BeuningenFra Bartolommeo, Studie voor Jesaja, 1515-1516, Museum Boijmans Van Beuningen (Collectie Koenigs), Rotterdam
Job op zaal27 De profeet Job Museum Boijmans Van BeuningenFra Bartolommeo, De profeet Job, 1515-1516, Galleria dell’Accademia, Florence
28 Studie voor de profeet Job_Museum Boijmans Van BeuningenFra Bartolommeo, Studie voor de profeet Job, 1515-1516, Museum Boijmans Van Beuningen (Collectie Koenigs), Rotterdam

Michelangelo ten voeten uit
Ook in het Prentenkabinet staat Fra Bartolommeo centraal, maar hier bewonder je een selectie van tekeningen en prenten van kunstenaars uit Fra Bartolommeo’s directe artistieke omgeving. In Florence liet de monnik zich bijvoorbeeld inspireren door kunstenaars van vorige generaties, zoals Fra Angelico en Benozzo Gozzoli. Maar ook tijdgenoten als Leonardo da Vinci en Pietro Perugino trokken de aandacht van de artistieke monnik.

Fra-Bartolommeo-Museum-Boijmans-van-Beuningen-Rotterdam-prentenkabinet (1)

Het hoogtepunt zijn de twee tekeningen die Fra Bartolommeo maakte van Michelangelo. De gebroken neus en de gelijkenis met een latere buste zijn verbluffend. Een slechtgehumeurde, chagrijnige man van in de zeventig die zichzelf nooit waste – het is Michelangelo ten voeten uit.

Fra-Bartolommeo-Museum-Boijmans-van-Beuningen-Rotterdam-prentenkabinet (2)

De vriendschap tussen Fra Bartolommeo en Michelangelo ging op het moment dat de portretten gemaakt zijn al vele jaren terug. Lionardo Buonarroti, de broer van Michelangelo, was namelijk net als Fra Bartolommeo een broeder in het San Marco-klooster. Alleen had hij niet zo’n geweldig artistiek talent als zijn broer, noch als zijn medebroeder, wiens werken in Rotterdam een welverdiende renaissance beleven.

Alle werken zelf bewonderen? De expositie ‘Fra Bartolommeo – De goddelijke renaissance’ is tot en met 15 januari 2017 te zien in het Museum Boijmans van Beuningen in Rotterdam. Kaartjes bestel je o.a. via de speciale website Fra Bartolommeo in Boijmans.

Fra-Bartolommeo-De-goddelijke-renaissance-Rotterdam-2

Ontdek onze droomplekken in Italië!

Een reactie

  1. Dani Vandecasteele

    Dag,
    Kleine correctie : mannequin komt niet van manichino, maar omgekeerd : manichino is afgeleid uit het franse mannequin, dat op zijn beurt uit het… Nederlands komt : ‘manneken’ ! Leuk, toch ?
    Verder dank voor het uitvoerige en interessante artikel !

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *