Ga op pad met onze City Walks!

Bewonder Romeinse fibula’s in Leiden

In het Rijksmuseum van Oudheden is vanaf 28 januari een kleine maar fijne tentoonstelling te zien over de accessoires die archeologen het vaakst vinden: fibula’s. Met deze spelden werden kledingstukken, en dan vooral mantels, dichtgemaakt. Tijdens de expositie zijn er bijna vierhonderd fibula’s te zien. Het zijn vakkundig gemaakte en vaak prachtige voorwerpen. Ze vertellen veel over het leven en de mode in de oudheid en de middeleeuwen.

fibula-rijksmuseum-oudheden-leiden-1

Fibula’s waren modegevoelig en hun vorm veranderde steeds. Mannen droegen altijd één mantelspeld, in de regel op de schouder. Vrouwen gebruikten vaak meerdere fibula’s om jurken, rokken en mantels te sluiten. De spelden werden gesmeed of gegoten., meestal van brons, maar soms ook van edelmetaal. Veel fibula’s hebben de vorm van een dier of gebruiksvoorwerp en sommige zijn zelfs voorzien van een tekst.

fibula-rijksmuseum-oudheden-leiden-4 fibula-rijksmuseum-oudheden-leiden-5

De oudste in Nederland gevonden spelden hebben twee grote schijven en heten daarom ‘brilfibula’. Maar het talrijkst zijn de Romeinse fibula’s. Net voor het begin van onze jaartelling kwamen Romeinse legers naar ons land. Ze vestigden zich langs de Rijn en de Waal en namen in hun kielzog handelaars, handwerkslieden en hun families mee. Ze introduceerden veel nieuwe fibula-types op het Nederlandse grondgebied, waarvan veel exemplaren uiteindelijk in de bodem terechtkwamen.

We geven alvast een klein voorproefje met deze drie prachtige juweeltjes die tijdens de tentoonstelling te zien zullen zijn:

fibula-rijksmuseum-oudheden-leiden-8

Een haas als fibula
In de Midden-Romeinse tijd komen veel platte scharnierfibula’s in de vorm van dieren voor. Ze zijn vaak ingelegd met email en verbeelden echte beesten en fabeldieren: honden, eenden, paarden en kikkers, maar ook de hippocampus, een paard met een vissenstaart. Deze dieren hadden vaak ook een symbolische betekenis.

Deze fibula heeft de vorm van een haas, die rennend is weergegeven. Hazen zijn dieren die veelvuldig in de jacht en dus in jachttaferelen figureren als prooi. Ook daarom is hier eerder een haas bedoeld, met lange oren en gespierde achterpoten, dan een konijn. De drager van zo’n fibula refereerde aan de jacht als elitair tijdverdrijf of was een groot dierenliefhebber. Van de haas is het meeste email weggesleten.

fibula-rijksmuseum-oudheden-leiden-3

De fibula van Secundus
Fibula’s zijn niet alleen als vondst bekend, maar werden ook afgebeeld in de kunst. Het geeft een idee wie welke fibula’s droeg en hoe ze gedragen werden. Een voorbeeld is de Laat-Romeinse drieknoppenfibula, herkenbaar aan zijn kruisvorm. Archeologen vinden dit type speld vaak in vierde-eeuwse grafvelden bij legerkampen. Op afbeeldingen wordt deze fibula vrijwel altijd door officieren gedragen, met het smalle lange deel omhoog boven de schouder uit.

Op dit zilveren kistje is de bebaarde man Secundus weergegeven, samen met zijn vrouw Projecta. Secundus draagt zo’n fibula. Die is verguld en enigszins uitvergroot, zodat er nadruk op ligt. Hieruit blijkt dat deze fibula gebruikt werd om de militaire status van de overledene uit te drukken.

fibula-rijksmuseum-oudheden-leiden-7

Een fibula uit een Zwitsers graf
Deze vrij grote fibula is gemaakt van brons en ingelegd met rood koraal. Ook de beugel van de fibula is versierd. Boven een rond stuk inlegwerk bevindt zich een mannenkopje van brons, herkenbaar aan de baardgroei. Op sommige exemplaren van dit type dragen de mannenkopjes ook nog een helm.

De fibula is afkomstig uit het grafveld van Giubiasco, een plaatsje in het zuiden van Zwitserland. Dit grafveld werd in 1900 ontdekt en vijf jaar later door het Zwitserse Nationale Museum opgegraven. In de tussentijd waren helaas al veel graven leeggeroofd.

fibula-rijksmuseum-oudheden-leiden-6

Alle bijna vierhonderd fibula’s bewonderen? De tentoonstelling is tot en met 7 januari 2018 te zien op de afdeling ‘Archeologie van Nederland’ in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden. Het museum is geopend van dinsdag tot en met zondag van 10.00 tot 17.00 uur. Tijdens schoolvakanties is het museum ook op maandag geopend. Het museum is gesloten op 1 januari, 27 april, 3 oktober en 25 december.

De expositie is gemaakt in samenwerking met dr. Stijn Heeren, coördinator van het project Portable Antiquities of the Netherlands (PAN). Het project is in het najaar van 2016 gestart om alle metaalvondsten in kaart te brengen. Het is gebaseerd op het succesvolle Portable Antiquities Scheme (PAS) in Groot-Brittannië, dat heeft aangetoond dat metaalvondsten uit privécollecties het beeld van het voorkomen en de verspreiding van allerlei types voorwerpen behoorlijk kunnen veranderen.

In de tentoonstelling zie je niet alleen voorwerpen uit de collectie van het Rijksmuseum van Oudheden, maar ook uit de collectie van Museum Het Valkhof in Nijmegen. Daarnaast liggen er fibula’s uit verschillende privéverzamelingen in de vitrines.

fibula-rijksmuseum-oudheden-leiden-9

2x per week Italiaanse inspiratie

Meld je aan voor de Ciao tutti nieuwsbrief - en ontvang de digitale editie van onze City Walk Klassiek Rome als cadeautje:

Ontdek onze droomplekken in Italië!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *