Ga op pad met onze City Walks!

Leonardo – De mens en zijn kunst

In het kader van de Boekenweek, met als thema Curriculum Vitae – Geschreven portretten vandaag aandacht voor de fascinerende biografie van het net zo fascinerende leven van Leonardo da Vinci:

In de bijna vijfhonderd jaar die sinds zijn dood zijn verstreken, heeft Leonardo da Vinci een bijna mythische status verworven. Hij verpersoonlijkt als uomo universalis de bloei van kunst en wetenschap in het tijdperk dat we tegenwoordig de Renaissance noemen. Desondanks is de schepper van de Mona Lisa even ongrijpbaar gebleven als de identiteit van zijn model.

Met behulp van Leonardo’s eigen notitieboeken en de verslagen van zijn tijdgenoten, heeft Serge Bramly een veelomvattend portret geproduceerd van het leven en het werk van Da Vinci en van de tijd waarin de kunstenaar leefde. Leonardo blijkt een complexe en charismatische man – onzeker van zijn plaats in de maatschappij, dubbelzinnig in zijn seksualiteit, dol op woordgrappen en poetsen en uiteindelijk, op zijn oude dag, gekweld door de korte tijd die hem restte om de mysteries van de wereld op te lossen.

De biografie begint met Leonardo’s bekendste zelfportret:

‘Niet ver van de Domkerk in Turijn waar de lijkwade in een drievoudige met metaal, marmer en zilver beklede reliekschrijn ligt, bevindt zich de Koninklijke Bibliotheek, die het minst omstreden zelfportret van Leonardo da Vnci herbergt. Het is een zeer gedetailleerde tekening in roodkrijt van gemiddelde afmetingen (33,3 x 21,4 cm). Onder aan dit portret heeft een onbekende maar zonder twijfel iemand uit de zestiende eeuw de naam van de schilder gezet: Leonradus Vincius, en vervolgens eraan toegevoegd met zwartkrijt: ‘ zelfportret als redelijk oude man’ (ritratto dis es stesso assai vecchio).

De woorden zijn nauwelijks leesbaar; het papier zit vol met vochtvlekken. Evenals de lijkwade, die alleen nog bij speciale gelegenheden aan het gelovige volk wordt getoond, wordt ook dit zelfportret zelden tentoongesteld. Het papier is dusdanig vergaan dat het weggehouden wordt van de schadelijke invloed van lucht en licht.

Het is enigszins te vergelijken met Leonardo’s eigen lot (althans zoals hij het zag): beroemd maar verborgen voor de buitenwereld, als een zeldzame schat, eeuwig in het donker te moeten blijven. Leonardo had altijd aantekenboekjes bij zich waarin hij, tussen de schetsen door, alles opschreef wat hem van belang leek: de uitkomst van zijn observaties en overpeinzingen, maar ook hoeveel geld hij zoal had uitgegeven. In een van die boekjes komt de volgende uitspraak voor, ontleend aan de Metamorfosen van Ovidius: ‘Ik betwijfel, o Grieken, of men mijn wapenfeiten kan navertellen, hoewel gij ze kent, want ik verrichtte ze zonder getuige, slechts de duistere nacht was medeplichtig.’ Het lijkt me dat deze zin ongeveer zijn lijfspreuk is geworden.

Is het ook mogelijk om Leonardo te bestuderen zonder op voorhand deze donkere kant een rol – zelfs geen kleine – te laten spelen?

Het zelfportret van Turijn is ontelbare malen gekopieerd en verspreid. En het merkwaardige is dat de manier waarop het origineel gefotografeerd is, de methode die de clichémaker heeft gebruikt of de mate waarin het portret verkleind is, de gezichtsuitdrukking bepaalt; het lijkt telkens een andere man. Hoe zorgvuldig sommige afdrukken ook gemaakt zijn, het merendeel lijkt toch een kopie van een kopie en niet van het origineel. Sommige reproducties staan in schril contrast met het origineel: de rimpels in zijn gezicht zijn dieper, de mond heeft een grimmige, cynische uitdrukking, de lijn van de neus (volgens sommige deskundigen bijgewerkt) is scherper geworden en de wenkbrauwen suggereren dat hij ongeduldig, geprikkeld en trots is.

Op andere reproducties is de inkt uitgelopen, zijn de ogen troebel, de lippen samengeknepen, en ziet men een besluiteloze, zwakke, treurige grijsaard voor zich. Soms zijn de lijnen vervaagd en is de achtergrond lichter gemaakt, zodat de vochtvlekken niet meer te zien zijn. De jukbeenderen worden dan prominenter. De neusvleugels breder en de baard voller: het wordt het portret van een sterke, wilskrachtige patriarch. Hier bespeur ik een melancholisch, droevig trekje; daar, een mengeling van kracht en goedmoedigheid, dan weer zie ik verveling, doffe berusting, een alles overheersend pessimisme; en daar een zweempje spot, een spoor van ironie…’

Wie Leonardo da Vinci echt was, onthult Serge Bramly pagina voor pagina in zijn scherpzinnige biografie. Als je eenmaal in het leven van Da Vinci duikt zoals Bramly het schetst, laat het je niet meer los en leef je even in de gedachtewereld van Da Vinci. Een ongekende ervaring!

Leonardo – De mens en zijn kunst | Serge Bramly | vertaald door Tjadine E. Stheeman | ISBN 9789024553990 | uitgeverij Luitingh-Sijthoff | Bramly’s biografie is in het Nederlands alleen nog tweedehands verkrijgbaar

Ontdek onze droomplekken in Italië!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *