Kom aan boord van de vloot van de oude Romeinen! Het Allard Pierson Museum in Amsterdam brengt vanaf vandaag de koopvaardij in de Romeinse tijd opnieuw tot leven. Bezoekers wanen zich vanaf loopbruggen en leunend over relingen op de schepen uit die periode en krijgen een idee van hoe het er toentertijd aan boord en in de havens aan toe ging.

Tweeduizend jaar geleden werd de Middellandse Zee intensief bevaren met schepen die de meest uiteenlopende ladingen vervoerden. Van honderden tonnen graan die vanuit de haven van Alexandrië in Egypte naar het Romeinse Ostia moesten worden gebracht tot de vele Romeinse reizigers die per vrachtschip via allerlei tussenhavens naar hun bestemming reisden. Maar ook dieren gingen vaak mee aan boord. Zo pronkten pauwen uit India vaak op de Romeinse bankettafels en kwamen de wilde dieren voor de gevechten in het Colosseum uit Afrika…

De zeehandel bloeide in de Romeinse tijd als nooit tevoren. In de noordelijke Romeinse provincies, waaronder het huidige Nederland en België, was de scheepvaart ook belangrijk. Daar werden vooral de rivieren intensief bevaren. Recente opgravingen hebben duidelijk gemaakt dat er bij Forum Hadriani (het moderne Voorburg) in de Romeinse tijd een belangrijke overslaghaven was gevestigd.

Forum Hadriani impressie – B. Brobbel

Er zijn prachtige bronzen voorwerpen gevonden, waaronder met glaspasta ingelegde mantelspelden, en aardewerk uit alle windstreken van het Romeinse Rijk. Daaruit blijkt dat Forum Hadriani met recht een ‘wereldhaven’ mag heten. Aan de wanden hangen frottages, afwrijfsels op papier van originele houten kadepalen uit Forum Hadriani die ervoor zorgen dat je je direct in de Romeinse haven waant.

De tentoonstelling Sail Rome! – Schepen en havens in de Romeinse tijd neemt je aan de hand van uiteenlopende Romeinse voorstellingen, kaarten, modellen en originele voorwerpen mee op reis naar de havens en schepen uit de Romeinse tijd. Reliëfs met afbeeldingen van schepen laten zien over welke schepen de Romeinen beschikten. Uiteraard ontbreken (stukken van) altaren met afbeeldingen van Nehellennia, de beschermgodin van vissers en zeelui, niet. Hoe zeewaardig de schepen ook waren, er moest altijd gebeden worden voor een behouden vaart.

Als bezoeker krijg je de kans de Romeinse wereld van de handel en zeevaart te betreden. Dankzij een grote kaart van de Romeinse wereld die op de vloer is weergegeven reis je in een paar stappen naar de verre uithoeken van het Romeinse Rijk. De originele amforen waarin allerlei exotische handelswaar, zoals vissaus uit Spanje en wijn uit Klein-Azië, werd vervoerd, zijn te zien en er is zelfs nog een pot met echte makreelbotjes uit Spanje bij!

De tentoonstelling biedt ook ruimte aan een aantal bijzondere voorwerpen die het museum in bruikleen heeft uit het buitenland, zoals twee reliëfs met afbeeldingen van scheepvaart op de Nijl en een Romeins vrachtschip uit het British Museum. Het Museum voor Antieke Scheepvaart in het Duitse Mainz heeft bij hoge uitzondering een afgietsel van een beroemde sarcofaag uit Ostia uitgeleend.

Hoogtepunt is een recente aanwinst van het museum: een groot Romeins reliëf waarop twee imposante koopvaardijschepen zijn afgebeeld die geladen met amforen en kisten de haven uitvaren.

Scheepslui zijn op beide schepen bezig met het in gereedheid brengen van de tuigage. Op het linker schip klimt één van de scheepslieden in de mast, terwijl twee anderen zich bezig houden met het touwwerk. De lading van dit schip bestaat uit amforen, die gebruikt werden voor het transporteren van diverse soorten handelswaar. De vrij slanke en lange modellen op dit reliëf doen denken aan amforen die gebruikt werden voor het vervoeren van wijn of garum, een uit de Romeinse tijd bekende vissaus. Het lijkt alsof de amforen slechts één oor hebben, wat een extra aanduiding zou kunnen zijn dat het om verpakking voor vissaus gaat.

Op het rechter schip zijn eveneens twee personen druk in de weer met de touwen. Het zeil is al voor een deel uitgevouwen. Dit schip is beladen met kisten, die mogelijk gevuld waren met graan, fruit of andere handelswaar. Op de romp van het schip bevinden zich als versiering twee grote vissen, die waarschijnlijk als dolfijnen geïnterpreteerd kunnen worden. Aan de rechterzijde van het reliëf is een havengebouw afgebeeld. Vanaf de tweede verdieping kijken twee personen, de rechter is vermoedelijk een vrouw, op het schouwspel in de haven toe. Op de onderliggende verdieping lijkt een soort galerij te zijn, die wordt gevormd door een drietal zuilen met Korinthisch aandoende kapitelen. Rechts onderaan roeit een man in een klein bootje de haven uit.

Het reliëf, met een lengte van 217 cm en een hoogte van 88 cm, wordt voorlopig gedateerd in de derde eeuw na Christus. Waarschijnlijk heeft het deel uitgemaakt van een grafmonument. Het is relatief ondiep en een aantal details van de voorstelling wordt gevormd door ingekraste lijnen. Dit geldt vooral voor de amforen, kisten en dolfijnen. Wellicht dat deze elementen door iemand anders zijn toegevoegd aan het oorspronkelijke beeldhouwwerk, vermoedelijk niet lang nadat het werk was voltooid. Opmerkelijk zijn zeven langwerpige beschadigingen verspreid over het reliëf, die resultaat zijn van oude reparaties van scheuren of breuken in het marmer. Hierbij zijn destijds ijzeren krammen over de barsten geplaatst.

Wie deze zomer een uitstapje wil maken naar de Romeinse tijd, kan tot en met 23 augustus terecht in het Allard Pierson Museum. Ter gelegenheid van de tentoonstelling geeft uitgeverij Athenaeum–Polak & Van Gennep Sail Rome! uit, een boek over de koopvaardij in de Romeinse tijd (€ 9,95 – ISBN 978 90 253 6774 9).

Een fragment:  ‘Rondom liggen de continenten, ver en uitgestrekt, die Rome voortdurend rijkelijk voorzien van wat zij te bieden hebben. Uit ieder land en over iedere zee wordt aangevoerd wat de jaargetijden doen groeien en wat de Grieken en barbaren produceren. Wanneer iemand al die goederen wil zien, moet hij ofwel de hele wereld bereizen of naar Rome komen. Wat namelijk bij al die volkeren afzonderlijk groeit of geproduceerd wordt, is hier steeds in overvloed voorradig. Zo talrijk zijn de vrachtschepen die hier afmeren en alle waren uit alle landen van het vroege voorjaar tot het late najaar aanvoeren, dat het wel lijkt alsof de stad de activiteiten van de gehele wereld naar zich toe trekt. Scheepsladingen uit India, ja zelfs uit het gelukzalige Arabia, treft men in zo’n omvang aan, dat men het vermoeden krijgt dat voor mensen daar nog slechts kale bomen over zijn en dat zij naar Rome moeten om terug te krijgen wat zij nu missen. Het aankomen en afvaren van schepen houdt nooit op, zodat de vraag rijst of de haven van Rome, ja zelfs de gehele zee, groot genoeg is voor al die schepen.’

(Aelius Aristides, Laus Romae 11-13; vertaling Fik Meijer)

De auteurs, Fik Meijer (emeritus hoogleraar Oude Geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam), Mark Driessen (medewerker van het Amsterdams Archeologisch Centrum van de Universiteit van Amsterdam en belast met de leiding van de opgravingen in Voorburg) en René van Beek (conservator bij het Allard Pierson Museum en samensteller van de tentoonstelling), geven tijdens de tentoonstellingsperiode ook regelmatig lezingen.

Kijk voor meer informatie, agenda, adres en openingstijden op www.allardpiersonmuseum.nl.