mei 05

We blijven deze week nog even uitpakken met nieuwe Italiaanse inspiratie. Na De smaak van Florence ligt vanaf vandaag namelijk ook het nieuwe magazine van De Smaak van Italië in de winkel, met Toscane in de hoofdrol. Onderstaand moodboard geeft een goed beeld van wat we allemaal voor moois en lekkers in dit magazine hebben gestopt.

Ik ging samen met fotograaf Piero Cremonese op pad voor de reportage Flaneren door Florence, met een wandeling door de wijken Santa Croce en San Niccolò. Beide wijken laten naast een groot aantal bezienswaardigheden en kunstwerken ook een stukje van het Florence van nu zien, met moderne kunst, nieuwe winkels en hippe wijnbarretjes.

Vanuit Florence reisde ik met fotografe Chantal Ariëns door naar Poppi, een bijzonder schattig plaatsje in de Casentinovallei. We brachten een bezoek aan Borgo La Casa, de prachtige tot villa verbouwde boerderij van Jan en Ria Buné.

Collega Willemijn van Dijk reisde in de tussentijd eveneens door Toscane, op zoek naar de tien mooiste agriturismi. Logeren op het land, tussen de groene olijfbomen en uitgestrekte wijngaarden, midden in het prachtige heuvellandschap van Toscane… Het is een droomvakantie voor velen, maar waar vind je de mooiste en meest charmante landelijke verblijven? De leukste logeeradressen voor een heerlijke zomervakantie zette Willemijn voor je op een rij!

Toscane is cipressen, glooiende heuvels en renaissancekunst. Maar Toscane is óók het eiland Elba, omringd door de azuurblauwe Tyrrheense Zee. Onze Italiaanse collega’s nemen je mee in het spoor van de groten der geschiedenis. Het eiland werd ‘ontdekt’ door de Etrusken, bezet door Romeinen en Saraceense piraten, ingenomen door de familie De’ Medici en beroemd dankzij een Franse banneling: Napoleon. Een paradijs voor liefhebbers van strand, cultuur en natuur, maar ook voor diepzeeduikers, snorkelaars en zeilers. Elba is geen doorsnee toeristenbestemming; hier komen zij die voorbij de cipressen kijken, om de andere kant van Toscane te leren kennen.

Inwoners van Toscane staan bekend als mangiafagioli, oftewel boneneters. Nu hebben ze inderdaad een voorliefde voor bonen – die ze in uiteenlopende gerechten op heerlijke wijze weten te verwerken – maar daarnaast zijn het ook geweldige taartenmakers. Op het prachtige Toscaanse platteland worden in boerenkeukens de lekkerste crostate en torte bereid. Met een landelijk gedekte buitentafel, de warme voorjaarszon en de heerlijke taartrecepten uit De Zilveren Lepel Toscane die we met onze lezers mogen delen, waan je je, ook in eigen land, zo in Toscane!

Daarnaast hebben we nog een grote mail&winactie, waarbij je kans maakt op luxe prijzen die allemaal uit Toscane komen. Wat denk je van koffie uit Florence, chique vulpennen van Visconti, een wijnpakket van Castello Banfi, de echte geuren van Florence van de collectie Profumo di Firenze en zelfs een vakantie in een Toscaanse villa… Kortom, met dit nieuwe magazine haal je met een beetje geluk twee keer het goede van Toscane in huis. Geniet ervan!

vanaf vandaag te koop!

 

apr 20

Als opmaat naar de verjaardag van Rome morgen een prachtig gedicht over de Eeuwige Stad, waarvan ik – net als Bertus Aafjes en met ons vast vele anderen – sinds de eerste kennismaking ben bezeten.

‘Maar op een dag vol gouden lover
en lente, en verguld azuur
trek ik de laatste bergrug over
en leef mijn schoonste levensuur.

Want onder een cipres gezeten
zie ik met stille ogen aan:
de stad, waarvan ik ben bezeten
sinds ik vernam van haar bestaan.

De lang ontwende tranen wellen
plotseling warm en één voor één:
koepels drijven als waterbellen,
teruggedrongen, erdoorheen.

En tempels, kerken en arcaden,
het wordt één stromend visioen
- waarin het hart zich tracht te baden –
van goud en parelmoer en groen.

En eindelijk tot rust gekomen,
rijs ik omhoog met snelle tred,
maar mompel nog steeds: Rome, Rome,
als bad ik smekend een gebed.

Door gouden hemelen omgeven,
zingt hel een engel op mijn pad:
dit is geluk. Ginds wil ik leven.
Daar ligt mijn tweede vaderland.’

Bertus Aafjes
Uit: Een voetreis naar Rome (1946)

apr 05

Om nog even in de sprookjesachtige sfeer van het Quartiere Coppedè te kunnen blijven, laat ik jullie vandaag meegenieten van de bijzondere bed&breakfast die hier in Rome even mijn thuis is: B&B Villa Paganini. Maar eerst zal ik jullie vertellen hoe ik hier verzeild raakte…

Ik schreef in oktober 2010 al eens over Villa Torlonia, een van de mooiste parken in Rome, ook en vooral door de aanwezigheid van La Casina delle Civette (Het Uilenhuisje), waar ik echt verliefd op werd. Aangezien dit huisje natuurlijk niet te koop komt te staan, neusde ik alvast een beetje rond in de buurt. Niet dat ik nu al zo’n concrete verhuisplannen heb, maar deze wijk in Rome had iets geraakt dat ik maar moeilijk naast me neer kon leggen.

Toen ik dan ook van Epha Meijering van Discover Italy hoorde dat zij hier in de buurt een geweldige bed&breakfast had gevonden, met de prachtige naam Villa Paganini, kon ik mijn nieuwsgierigheid niet onder stoelen of banken steken. Ik vroeg haar het hemd van het lijf over de familie die de B&B runt, over de precieze ligging en over allerlei andere heerlijke details.

Epha hoorde al mijn vragen aan, maar besloot om me zelf naar een antwoord te laten zoeken. Bij Villa Paganini welteverstaan. Ze mailde de eigenaresse, Antonella, en die stuurde me een vriendelijke uitnodiging zelf kennis te komen maken.

Zo gezegd, zo gedaan. Al op weg naar Villa Paganini, langs de Via Nomentana, ging mijn hart sneller kloppen. Als ik hier nu eens zou kunnen wonen… Ver genoeg van het drukke Romeinse centrum om geen last te hebben van hordes toeristen, maar dichtbij genoeg om in een klein kwartiertje met de bus op Piazza Venezia te belanden, of met de fiets alle Romeinse bestemmingen af te kunnen leggen.

De wijk kenmerkt zich door kleurrijke gebouwen, die in het late avondlicht nog meer van hun pracht prijsgeven dan overdag, met daartussen veel groen: palmbomen, parkjes, loggia’s met bloemen en planten in alle soorten en maten. Ik geniet zo van alles wat ik om me heen zien, dat ik niet merk dat de taxichauffeur halt heeft gehouden voor een zonnig geschilderd huis met een grote tuin.

Villa Paganini ti aspetta,’ glimlacht hij. En of er op me gewacht wordt… De deur zwaait open en Filippo, een van Antonella’s zonen, verwelkomt me met een breed armgebaar. Hij neemt mijn koffer over en gaat me voor naar een van de drie kamers, die allemaal genoemd zijn naar een park in Rome. Het geluk is met mij, want ik mag in kamer Torlonia verblijven. Als ik hier niet heerlijk zal dromen…

Maar daarvoor is het nog geen tijd, want Filippo geeft me eerst een uitgebreide rondleiding door de B&B en de bijbehorende tuin. Hier ga ik vast heel wat uurtjes zitten schrijven, mijmeren, lezen en eten. Want met mooi weer wordt hier het ontbijt geserveerd, en in de goed uitgeruste keuken kun je ook zelf thee of koffie zetten en koken. Wat een heerlijkheid zo midden in Rome, al dat groen, die heerlijke rust en een bloemrijke geur!

Intens tevreden maak ik mijn Torlonia-kamer tot mijn thuis voor de komende tijd. Dan val ik in een diepe, ontspannen slaap die niet verstoord wordt door voorbijrazende auto’s, door sirenes van brandweer, ambulance, carabinieri of alle drie tegelijk of door Britse toeristen die te diep in het glas hebben gekeken. Ik voel me net Doornroosje.

Vanochtend vroeg – het werkritme gaat hier onverminderd door – werd ik verrast door een enorm ontbijt. Even dacht ik dat ik nog sliep, maar al dat lekkers voor mijn neus stond er echt. Neemal, degene die de gasten onder andere van ontbijt voorziet, had aan alles gedacht: verse cornetti (croissantjes) van de bakker op de hoek, zelfgemaakte jams uit de tuin die de familie in Umbrië heeft), koekjes, koffie en warme melk om net zo sterke koffie te zetten als nodig, maar ook thee, fruit, sapjes en yoghurt. Ik weet nu al waar ik vannacht van ga dromen…

B&B Villa Paganini
Wil jij ook slapen als Doornroosje en ontbijten als een Romeinse keizer in deze heerlijke B&B? Je vindt B&B Villa Paganini aan de Via dell’Isole 8, vlak bij de Corso Trieste en de Via Nomentana of online via www.villapaganinibb.it.

mrt 30

Wie het boek van David Hewson leest, kan niet anders dan nieuwsgierig worden naar de Etrusken. Gelukkig organiseert Activa Bolsena, de reisorganisatie waarover ik eergisteren al schreef, eind april, begin juni en in het najaar een wandelvakantie door het ongerepte Italiaanse land van de Etrusken, op de grens van Toscane, Lazio en Umbrië.

Mariët Bloemendal vertelt : ‘De Etrusken behoren tot een van de meest fascinerende culturen uit de geschiedenis. Etrusken in het pre-Romeinse Italië hadden zeer lang een eigen cultuur. Zij waren een hoog ontwikkeld en zeer kunstzinnig volk. De Etuskische invloed op Rome was groot. Dit is terug te zien in godsdienst en architectuur. Helaas ging deze cultuur verloren en namen de Romeinen de macht over de Etruskische steden over.

De Etrusken geloofden in een leven na de dood, dit is terug te vinden in de prachtig gedecoreerde grafkamers in Tarquinia en verschillende musea. Ze woonden in de huidige regio’s Toscane, Lazio en Umbrië, grofweg tussen de rivieren de Tiber en de Arno.

Vooral rondom het meer van Bolsena, halverwege Siena en Rome, valt heel wat te ontdekken. Op weinig plaatsen zijn zoveel overblijfselen van de Etruskische cultuur te vinden als in dit landschap van tufsteen. Tijdens de wandelweek zullen we door dit gebied rondzwerven. We gaan al wandelend op zoek naar kunstschatten uit de Etruskische tijd en eerder.

Rustige en bovenal prachtige wandelingen leiden langs en door holle wegen, die op spectaculaire wijze in de tufstenen heuvels zijn uitgehakt. We lopen langs necropoli en praalgraven zoals de Tomba Ildebranda bij Sovana (zie een eerder blogstukje voor meer informatie) en diverse andere graven. Al deze culturele schatten liggen in het ongerepte heuvellandschap, met olijf- en wijngaarden, walnoten- en vijgenbomen.

Prachtig gelegen tufstenen stadjes zoals Pitigliano, Sorano en Sovana zijn veelal vertrek- of eindpunt van de wandelingen, die georganiseerd worden in kleine groepen van 6 tot 8 personen. Op deze manier kan er makkelijk ingespeeld worden op persoonlijke wensen.

Het personenbusje van Activa Bolsena vervoert de wandelaars samen met Mariët Bloemendal dagelijks naar het beginpunt van de betreffende wandeling. Elke dagtocht eindigt in een sfeervol, authentiek dorpje. Pas daar wordt besloten hoe laat het busje de wandelaars weer oppikt, zodat we alle tijd hebben voor de wandeling en niet hoeven te haasten.’

Het precieze programma luidt als volgt:

Dag 1: Vanaf 16.00 uur aankomst in het klooster van Bolsena. Activa Bolsena ontvangt je met een mooie lekkere wijn en heerlijke antipasti. ‘s Avonds is er een welkomstdiner.

Dag 2: Vandaag kun je lekker bijkomen van de reis. Voor wie de benen al wil strekken, is er de mogelijkheid om deel te nemen aan een wandeling langs het meer.

Dag 3: St. Quirico – Sorano (4 uur) – een spannende eerste wandeldag. We wandelen vanaf het dorpje St. Quirico door een prachtig gebied naar het imposant op een plateau liggende dorpje Sorano. We volgen de hoge en lange riffen van het oude Etruskische stadje Vitozza, met haar woningen en grotten langs de plateauzijden. Boven op het plateau van het oude Vitozza liggen de restanten van een 15e-eeuwse kerk en twee kastelen. Even verderop doen we een columbarium aan uit de Etruskische/Romeinse tijd. We dalen af via oeroude stenen vie cave (holle wegen) en bezoeken de bron en de waterval van het riviertje de Lente. Deze steken we uiteindelijk over, om vandaar verder te gaan over een akker naar de Via Cava di San Rocco, een holle weg uit de tijd van de Etrusken. Het uitzicht op het adembenemend mooi gelegen Sorano is fantastisch. We lunchen vlak bij het riviertje de Lente. Na de lunch is er gelegenheid om Sorano te bezoeken.

Dag 4: Sorano – Sovana (5 uur). Het eerste deel van de wandeling gaat via de indrukwekkende in tufsteen uitgehakte San Sebastiano (holle weg). Vervolgens wandelen we door de schitterende natuur met geweldige uitzichten op de Monte Amiata. We eindigen onze wandeldag in het vriendelijke, rustige stadje Sovana, ooit een belangrijke Etruskische stad. In de vroegchristelijke tijd was het een bisschopsstad. We bezoeken de Santi Pietro en Paulo aan de rand van het dorp (8e eeuw) en de Santa Maria en genieten op de Piazza del Pietro van de andere historische bezienswaardigheden.

Dag 5: Sovana – Pitigliano (5 uur). Vandaag beginnen we in het archeologisch park Città del Tuffo. In dit park bevinden zich vele tombes en grafkelders. Tomba Ildebranda is een van de beroemdste grafkelders (3e eeuw voor Chr.). De stijl doet denken aan die van een Griekse tempel. Na een korte omweg via de Etruskische necropool Folonia stuiten we op een mooi uitzicht op Sovana en de bergen daar achter. De wandeling gaat over oude Etruskische wegen. Langs de route zien we oude grafkamers die daar al duizenden jaren liggen. Het eindpunt is Pitigliano. De oude, van oorsprong Etruskische stad, die trots op een rots troont, is een juweel met zijn smalle straatjes, fonteinen en poorten.

Dag 6: Pitigliano – Latera (5 uur). We verlaten vandaag het zuiden van Toscane en gaan op weg naar het noorden van de regio Lazio. We volgen glooiende heuvels en diepe valleien vol met mediterrane struiken, langs goudgeel gekleurde akkers met zo af en toe een eenzaam gelegen boerderij, als getuige uit een andere tijd. Door een stil en oud Etruskisch verlaten land lopen we verder naar het Lago di Mezzano, een klein en bijna volmaakt rond meertje. Hier nemen we een lunchpauze, met uiteraard de mogelijkheid lekker te zwemmen. Op de bodem zijn artefacten gevonden uit de bronstijd. Over oude paden vervolgen we onze weg naar het hoog gelegen dorpje Latera.

Dag 7: Latera – Gradoli (4 uur). Al snel na het verlaten van Latera komen we via een glooiend landschap bij het meer van Bolsena. Het uitzicht over het meer en de twee eilandjes is adembenemend mooi. Vanaf de heuvels kijk je eveneens prachtig neer op het landschap met haar dorpjes en stadjes die aan het meer liggen. Het Lago di Bolsena is het grootste vulkanische en tevens schoonste meer van Italië. Het middeleeuwse stadje Gradoli, dat aan de noordkant van het meer ligt, is het eindpunt van onze wandelweek. Gelukkig kunnen we nog één avond napraten, voor iedereen morgen weer huiswaarts keert of verder reist.

Ook in de voetsporen van de Etrusken treden?
Op de website van Activa Bolsena vind je alle data waarop de reis wordt georganiseerd. Wie wel graag in de geschiedenis van de Etrusken duikt, maar niet de hele week wil wandelen, kan ook kiezen voor de Etrusken cultuurreis. Wie zich alvast wil inlezen, kan een kijkje nemen op het weblog van Activa Bolsena. Buon viaggio, en veel voorpret!

mrt 28

Wie na het bezoeken van de Spaanse schilders (zie mijn stukje van gisteren) zelf ook graag het penseel ter hand neemt en zich wil laten inspireren door al dat moois in Rome, kan in oktober mee op reis met beeldend kunstenaar Stephan Peters en Rome-insider Mariët Bloemendal van Activa Bolsena. Samen voeren ze je door de historische straten van Rome, zodat je de mooiste plekjes kunt vereeuwigen in je schetsboek.

Aan de hand van een aantal thema’s zul je de stad observeren met de ogen van een kunstenaar. Uiteraard kun je wat je ziet en meemaakt in je eigen schildersdagboek optekenen. Het werk van de kleine groep deelnemers zal aan het eind van iedere dag besproken worden, zodat je de volgende dag de stad nog beter aan het papier kunt toevertrouwen.

Na de aankomst op zaterdag kun je in een sfeervol appartement even bijkomen van de reis, waarna er een gezamenlijk welkomstdiner wordt gehouden in een gezellige trattoria. De tweede dag Rome staat in het teken van ‘ruimte’. De schildersafari gaat van start met een bezoek aan een van de zeven heuvels van Rome. Vanaf deze hoog gelegen plek ligt Rome in al haar facetten aan je voeten.

Op de derde dag staat het schildersdagboek in het teken van steen, met een bezoek aan het Colosseum, het Forum Romanum en andere plekken uit het antieke Rome. Dan is het de beurt aan de mens, die bestudeerd gaat worden in de Vaticaanse Musea. Natuurlijk aan de hand van de schilderingen van Michelangelo, maar ook aan de hand van de bezoekers van het Sint Pietersplein.

Ook de natuur in Rome verdient het op papier te worden gezet. En waar kan dat nu beter dan in Villa Borghese? Dit 80 hectare grote stadspark biedt naast landschappelijk aangelegde tuinen diverse musea, paviljoenen en sculpturen. De dag erna is worden de mensen op straat vastgelegd in het Romeins dagboek. Er wordt geflaneerd over de straten, pleintjes en steegjes, op zoek naar mooie doorkijkjes en straatbeelden.

De laatste schilderdag staat in het teken van stroom. De rivier de Tiber, met haar prachtige oude bruggen en sfeervolle kaden, wordt aan het reisdagboek toegevoegd. Tijdens het gezamenlijke afscheidsdiner wordt een gezamenlijk geschreven reisverhalenbundel uitgereikt, om samen met het schildersdagboek straks thuis heerlijk terug te kunnen kijken… Wie weet, hangen jouw werken over een paar jaar dan ook wel in de Eeuwige Stad…

Mee op schildersafari?
Er is voor deze unieke week plaats voor maximaal acht deelnemers, dus beslis snel want vol is vol! De reis vindt plaats van 7 t/m 14 oktober 2012. In juni is er een kennismakingsavond in het atelier van Stephan. Kijk voor meer informatie over deze reis op de website van Activa Bolsena.

mrt 12

Wie het rustiger aan wil doen, en niet zoals ik gisteren suggereerde, door Rome wil rennen, kan terecht in een van de vele bijzondere tuinen die in de loop der eeuwen in en rond Rome zijn aangelegd. Asgard Reizen bezoekt in mei een aantal van deze historische tuinen, zoals de tuinen van Villa Borghese en het Vaticaan en, in Tivoli, de beroemde tuin van Villa d’Este. Maar ook Sacro Bosco, de tuin met de monsters in Bomarzo, en de door Niki de Saint Phalle ontworpen Tarottuin staan op het programma tijdens deze inspirerende tuinenreis.

Op Ciao tutti leggen we deze reis vandaag alvast in vogelvlucht af. We beginnen in Rome, waar verschillende tuinen op het programma staan. De bekendste is wellicht het fraaie park van Villa Borghese. Hoewel veel mensen er vooral heen gaan om te genieten van de prachtige beelden en schilderijen in de Galleria Borghese, is de tuin zelf ook meer dan een bezoek waard. Je wandelt er namelijk letterlijk door de geschiedenis van Rome.

De eerste tuinen dateren al uit de zeventiende eeuw. Je herkent ze aan de overvloedige barokversieringen, indrukwekkende beelden en fonteinen (van onder anderen Bernini) en een overweldigende hoeveelheid bloemen en planten. Eén ding is zeker: ten tijde van de barok was men bepaald niet terughoudend en moest alles vooral groots en meeslepend zijn. Een eeuw later wordt een deel van het park omgetoverd tot tuinen in de stijl van de Engelse landgoederen. Anders dan de bombastische baroktuinen zijn deze tuinen veel ingetogener, lieflijker – en veel netter binnen de perken ontworpen. Maar eigenlijk is vooral het contrast mooi om te zien.

Dat contrast is er ook tussen de tuinen van Villa Borghese en de tuinen op de Pincio-heuvel, die in de negentiende eeuw werden aangelegd. Op deze plek bevonden zich ooit de tuinen van Lucullus, een Romeins politicus uit de eerste eeuw voor Christus die zich na een militaire carrière op deze heuvel terugtrok. Hoe groot zijn tuinen precies waren, weten we niet, maar waarschijnlijk bestreken ze heel wat meer oppervlakte dan de huidige tuinen. Wie nu een bezoek aan de Pincio-tuinen brengt, moet in elk geval even naar het Piazza Napoleone wandelen, dat als ware het een balkon uitkijkt over Piazza del Popolo en de skyline van Rome.

Veel minder bekend zijn de tuinen van het Vaticaan. De tuinen die zich achter het pauselijk paleis uitstrekken, zijn namelijk slechts onder bepaalde omstandigheden toegankelijk. Asgard heeft ervoor gezorgd dat de poorten zich voor je openen, zodat je kunt genieten van alle bijzondere bloemen en planten (die vaak als cadeau voor de paus hebben gediend). Dit kleine stukje stad telt bovendien bijna honderd verschillende fonteinen, waarvan de bizarre Fontana dell’Aquilone, de Fontein van de Adelaar, misschien wel de bijzonderste is. Het water van de fonteinen is afkomstig uit het meer van Bracciano, zo’n 30 kilometer ten noordwesten van Rome.

Asgard Reizen neemt je echter eerst mee naar het noordoosten van Rome, naar de tuin van Villa d’Este in Tivoli. Het is de fraaiste en meest flamboyante tuin in de zestiende-eeuwse renaissancestijl. De ontwerper, Ligorio, maakte gebruik van een rijke beeldentaal met fonteinen, kunstmatige grotten, watertrappen en hydraulische muziek. Kijk alvast maar even mee:

Na Villa d’Este staat Villa Lante op het programma. Dit landgoed bestaat uit een bebost park en een geometrisch aangelegde tuin waarin het water uit een hoog gelegen grot via bassins, fonteinen en trappen naar de vijver stroomt. Maar de tuinenreis heeft nog veel meer in petto. Wat dacht je bijvoorbeeld van de kleine tuin van Castello Ruspoli, die vooral beroemd is vanwege de geometrisch gesnoeide patronen, die tot de mooiste van heel Italië behoren? Of van Villa Farnese, met een uit tufsteen gehouwen grot, twee trappen met waterspuwende dolfijnen en beelden van Rainaldi?

Op de laatste dag voor vertrek worden er nog twee schitterende tuinen aangedaan, het Sacro Bosco in Bomarzo en de Tarottuinen van Niki de Saint Phalle in het zuiden van Toscane. Het Sacro Bosco (Heilige Bos) is een 400 jaar oud themapark met macabere beelden. Het Park met de Monsters, dat ook de schilder Carel Willink en schrijfster Hella S. Haasse inspireerde, is in de late zestiende eeuw gecreëerd door Vicino Orsini, die zich na een aantal veldtochten terugtrok in het kasteel Bomarzo en zich voor het verwerken van zijn trauma’s uitleefde in de tuin, met het volgende resultaat:

Over de Tarottuinen deed ik al eens uitgebreid verslag. Het is een inspirerend, kleurrijk park met 22 kolossale tarotfiguren. Een mooie afsluiting van een heerlijke voorjaarsreis! Wil je met Asgard Reizen mee op pad langs al dit moois, dan vind je via deze link het precieze dagprogramma en alle informatie over prijzen, data etc. Op naar het kleurige voorjaar in Rome dus!

mrt 09

De warme Italiaanse lentezon, de sfeervolle terrasjes en de langzame opleving van het Romeinse straatleven; het voorjaar is de perfecte periode om Rome te bezoeken. Dat vond Willemijn van Dijk, mijn collega bij De Smaak van Italië en medeblogger, ook. Voor de nieuwe editie van het magazine, die vanaf vandaag in de winkel ligt, stelde zij dan ook een speciaal programma samen, voor vier dagen onvervalste romantiek in de Eeuwige Stad. De route voert langs bekende en minder bekende Romeinse schatten, van de Ponte Milvio tot aan de Via Appia, en is ook geschikt voor wie enkel verliefd is op Rome…

Hoewel ik natuurlijk graag met haar mee was gegaan, kwam het qua andere reportages beter uit wanneer ik in Rome zou zijn als het voorjaar echt volop van start was gegaan. Iets waar ik, gezien het feit dat het voorjaar in Rome heerlijker is dan waar ook, absoluut geen moeite mee had. Vandaar dat ik jullie deze maand vanuit de Eeuwige Stad kan berichten, om het voorjaarsgevoel elke dag opnieuw over te brengen…

Maar goed, jullie willen natuurlijk weten naar welke plek ik dan eerder voor De Smaak van Italië mocht afreizen. Het is een heel bijzondere plek, zoals de titel van mijn blog vandaag al aanduidt, net even ten zuiden van Florence. Samen met fotografe Chantal Ariëns reed ik vanaf het vliegveld van Florence door de zo bekende glooiende Toscaanse heuvels in de richting van Scandicci, op naar onze bestemming: Agriturismo Partingoli. Een klein voorproefje van mijn verhaal:

‘Een blond jongetje, met rode konen van het voetballen, rent tussen de wijngaarden door. Na een lange dag op school zit hij nog vol energie. Hij helpt met wat klusjes op het landgoed, geeft hond Bella een knuffel en roept af en toe wat in het Italiaans tegen Laura, de eigenaresse van het landgoed. Wie dit tafereel bekijkt, zou niet zeggen dat dit jongetje, samen met zijn zusje en ouders, nog geen jaar geleden naar Italie is geëmigreerd. Samen met De Smaak van Italië blikt de familie Bak vanaf het terras bij hun huis terug op een bijzonder jaar.

Het landgoed waarop Agriturismo Partingoli zich bevindt, ligt nog net in de schaduw van Florence. Door de heuvels ten zuiden van de stad, waar wijnranken en olijfbomen de boventoon voeren, rijden we langs een lieflijk kerkje en een groot wit landhuis. Volgens de aanwijzingen die we voor vertrek van Martijn Bak kregen, moet het nu niet ver meer zijn. En inderdaad, na een paar honderd meter is daar een zwart/geel bord met ‘Azienda Agricola Partingoli’.

Nog een laatste stukje en dan mogen we plaatsnemen op het terras, in de nog heerlijk warme stralen van de najaarszon. Na een uitgebreide kennismaking met Martijn en Angelique Bak, die samen Agriturismo Partingoli runnen, komen ook de kinderen even poolshoogte nemen. Blonde Jeroen hadden we bij aankomst al door de velden zien rennen. Voor een jongen van zeven is het landgoed een waar paradijs: volop ruimte om te spelen en nieuwe dingen om te ontdekken. Anna van drie oogt heel wat Italiaanser. Niet alleen door haar donkere haren, maar ook door haar gebaren kan ze doorgaan voor een Italiaanse bambina. Zeker als ze ons verlegen toefluistert: ‘Io sono Anna Bak.’

De kinderen gaan dan ook allebei naar een Italiaanse school in het nabijgelegen dorp, zo vertelt Angelique. Anna naar de scuola materna, een soort kleuterschool, waar ze haar mannetje staat tussen de Italiaanse kleuters Ook Jeroen is inmiddels al helemaal ingeburgerd op school. Hij switcht moeiteloos naar het Italiaans als hij zijn vriendjes ziet, geniet van een lekkere warme pasta tijdens de gezamenlijke lunch en wordt veelvuldig uitgenodigd voor partijtjes. Zelfs tanden wisselen doet hij op z’n Italiaans – tot nu toe verloor hij zijn tanden steeds bij het eten van een pizza. Anna en Jeroen voelen zich hier dan ook helemaal thuis. Dat demonstreren ze graag door ons een rondleiding te geven over het terrein.’

Hoe dat terrein er precies uitziet, en hoe de familie Bak zich het landgoed inmiddels helemaal eigen heeft gemaakt, lees je in de nieuwe Smaak. Uiteraard hebben mijn collega’s en ik nog veel meer Italiaanse inspiratie verzameld. Wat dacht je van een rondreis op Capri, het ultieme droomeiland? Wil je het helemaal superdeluxe doen, daar op Capri, dan boek je minimaal één nachtje in het JK Capri Hotel. We mochten er even een kijkje nemen, en het is echt adembenemend mooi!

Ook mooi – en minstens zo romantisch – is een bezoek aan een van de meest fascinerende kunststeden van Italië, met een rijke geschiedenis die teruggaat tot voor de Romeinse tijd: Verona,stad van de liefde, veelzijdig en nog relatief onontdekt. Dit alles maakt Verona tot misschien wel de leukste bestemming voor een weekend weg in het voorjaar.

Maar ook voor wie (nog) niet naar Italië afreist, valt er volop te genieten. Zo zijn er heerlijke Italiaanse recepten van de dames van het River Cafe in Londen, met onder andere vitello tonnato en torta della nonna. Ook brachten we een bezoekje aan Maastricht, waar we op zoek gingen naar de bijzonderste Italiaanse adresjes. Ook zochten we weer de mooiste boeken, accessoires en andere hebbedingen in Italiaanse stijl bij elkaar. Het is, kortom, weer een bijzonder mooi en smakelijk magazine geworden, waar jullie hopelijk allemaal van gaan genieten.

Wij zijn inmiddels alweer druk aan de slag met de volgende editie, die helemaal in het teken van Toscane zal staan. Het is natuurlijk wel eens verwarrend, hier in Rome bezig zijn met de afronding van De smaak van Florence, mijn eigen boek (met naast Rome ook Florence, Siena, de Maremma, Napels en Venetië) en de artikelen voor de Smaak die in mei verschijnt en helemaal in het teken van Toscane zal staan. Ik moet maar gauw terug naar Partingoli, om na alle drukte rondom het schrijfwerk te genieten van niets meer dan een stapel boeken, het zwembad, een goed glas wijn en natuurlijk het prachtige uitzicht vanaf deze posto particolare. Tot gauw dus, familie Bak!

vanaf vandaag verkrijgbaar!

feb 28

Als de titel van mijn blog van gisteren waarheid was, als Steve Jobs werkelijk in Napels was geboren, dan was hij vast graag met Marco Louter, fotografiespecialist op het gebied van Italië en alles wat daarmee te maken heeft, op pad gegaan naar deze bijzondere wijngaard. Toen Marco mij het verhaal over Le Masciare vertelde, was ik in elk geval razend enthousiast. Ik vroeg hem zijn verhaal voor jullie op te tekenen zodat ook jullie kunnen meegenieten. Dat deed Marco, en meer nog – hij bezorgde mij een fles van deze heerlijke wijn. Helaas is die inmiddels al tot de laatste druppel leeg gedronken – maar gelukkig hebben we het verhaal en de foto’s nog!

Marco Louter: ‘Vorig jaar kreeg ik een tip van de redactie van het Belgische Dolcevia , een e-magazine voor Italiaanse fijnproevers, om contact te leggen met de enthousiaste mensen van wijngaard Le Masciare. Het werd een bijzonder verhaal.

Erik en Virna, de mede-eigenaren van de wijngaard Le Masciare, ontvangen ons aller hartelijkst bij aankomst op het vliegveld in Rome. Het jonge en ambitieuze stel rijdt ons in drie uur naar hun wijnonderneming en paradijsje, wijngaard Azienda Agricola Le Masciare. Onderweg komen de verhalen over de ins en outs van het zakendoen in Italië, de Italiaanse wijnsector en de wijn al snel op gang.

De wijn- en olijfgaarden bevinden op loopafstand van Paternopoli, een klein plaatsje in de provincie van Avellino in Campanië, ruim een uur ten oosten van Napels. Het is geen groot, massaal bedrijf. Alles bij elkaar hebben ze circa twaalf hectare die 50.000 flessen wijn produceren en 4000 liter kwaliteitsolijfolie per jaar. Erik is ‘de man met een plan’ en gepassioneerd als het gaat om zijn wijn en olie. Een nuchtere Nederlander die woont en werkt in Rome, samen met zijn Italiaanse vrouw Virna. Ze werken afwisselend in Rome en in Paternopoli , waar ze – samen met Virna’s broer en enkele vrienden van de familie – eigenaar zijn van de wijngaard.

Het gebied rond Paternopoli biedt de optimale condities voor de oude olijf- en druifsoorten die al eeuwenlang deel uitmaken van het landschap. De familie werkt daar met respect voor de omgeving aan een kleinschalige productie en gaat voor de hoogste kwaliteit. Erik is ervan overtuigd dat het simpelweg beter is voor iedereen om elke dag een beetje groener te maken. Concreet betekent dit dat ze geen pesticiden en andere chemicaliën gebruiken voor hun biologische producten. Ze zijn gecertificeerd door de CCPB, zodat wij als consument de zekerheid hebben dat we krijgen waar we om vragen: producten die op een verantwoorde manier zijn gemaakt.

Erik en Virna vertellen tijdens een wandeling door de wijngaard iets meer over de oorsprong, de streek en de wijnen. In de Zuid-Italiaanse streek Campanië wordt een hoogwaardige wijn gemaakt van een oude, inheemse druivensoort, de Aglianico, een van de drie nobele druiven van Italië, naast de Nebbiolo uit Piemonte en de Sangiovese uit Toscane. De wijngaarden liggen rondom de plaatsen Avellino en Taurasi in de hooglanden ten oosten van Napels, waar het klimaat en de rotsachtige bodem uitermate geschikt zijn voor het produceren van zeer hoogwaardige wijnen.

Ze maken op Le Masciare vier prachtige, karaktervolle wijnen. De Barbassano (van de Aglianico-druif) is een robijnrode wijn met paarse schakeringen. De wijn wordt meer amberkleurig naarmate hij ouder wordt. In de geur en smaak herken je de fruittonen van zwarte bessen en kersengeuren met op de achtergrond een harmonieuze, subtiele kruidigheid.

De Taurasi wordt voor 100% gemaakt van de Aglianico-druif, en heeft, in tegenstelling tot de Barbassano, minstens twee jaar in eikenhouten vaten gerijpt, waarna de wijn nog enkele jaren in stalen vaten en op de fles rijpt voordat hij gedronken wordt. Daardoor wordt deze donkerrood tot amberkleurige wijn wat ronder en zachter ervaren dan zijn jonge broer, met kenmerkende fruittonen van zwarte bessen en kersengeuren, kruidigheid maar ook een prachtige structuur en balans. De Taurasi is een wijn die het beste samen gaat met gegrild vlees, wild, lam, stoofpotten en gerijpte kazen.

De Fiano di Avellino is een verfijnde witte wijn. Dit komt voornamelijk door de uitstekende balans tussen geur en smaak. De Fiano di Avellino is, net als zijn collega Greco di Tufo, een zeer intense witte wijn, waarbij de fruitige Fiano associaties oproept met hazelnoten. De kleur is helder goudgeel, en de delicate geur doet denken aan tropisch fruit en bloemen. Een klein bittertje van geroosterde hazelnoot en amandel in de afdronk maakt deze wijn zo uitzonderlijk. Sinds 2003 heeft de Fiano di Avellino de DOCG-status. Hiermee is deze wijn een van de weinige witte DOCG-wijnen van Zuid-Italië. De volle smaak met tonen van hazelnoot past uitstekend bij rijke visgerechten, schaal- en schelpdieren, wit vlees en gevogelte, bij salades en diverse kaassoorten.

De vierde wijn, de Greco di Tufo, is bekend om zijn all round kwaliteit. De Greco-druif komt oorspronkelijk uit Griekenland, maar wordt al sinds de Romeinse tijd verbouwd in Campanië. De kalkrijke bodem van deze streek komt ook duidelijk naar voren in de wijn, die een prachtige structuur combineert met prettige minerale tonen en een geparfumeerd bouquet. De fruittonen blijven op de achtergrond met in de lange afdronk een bittertje van amandel. De Greco di Tufo kreeg in 2003 de DOCG-status. Als aperitief, bij visgerechten, schaal- en schelpdieren, risotto met zeevruchten of met funghi porcini (eekhoorntjesbrood), maar ook bij wit vlees, kreeft, zachte, jonge kazen en groenteschotels komt deze wijn uitstekend tot zijn recht.

De passie voor deze wijnen betaalt zich zichtbaar uit. Recent (in november 2011) werd de Fiano di Avellino DOCG bekroond met de ‘Quattro Grappoli’ (vier druiventrossen) van de Bibenda AIS 2012 gids, uitgegeven door de Italiaanse Vereniging van Sommeliers. De ‘Tre Grappoli’ (drie druiventrossen) gingen naar de 2008 Barbassano IGT en de 2010 Greco di Tufo.

Uiteraard werden de wijnen na de rondgang door de wijngaard ook uitgebreid geproefd. Erik en Virna reden ons naar hun favoriete restaurant en de wijn ging natuurlijk mee. Een mooie afsluiting van een bijzonder weekend!’

Ook een kijkje nemen bij Le Masciare en de bekroonde wijn proeven? Voor meer in formatie over de wijn en de wijngaard kun je contact opnemen met Erik via erik [at] lemasciare [punt] com

© tekst en foto’s Marco Louter
Italiëfotografie/specialist | 0031 (0)6-53909406 | marco.almere [at] gmail [punt] com
per 1 maart is ook Marco’s website in de lucht:
www.italiefotografie.nl

feb 22

Tijdens een vlucht naar Rome, lang geleden, las ik For whom the bell tolls van Hemingway. Nog voor we goed en wel in de lucht waren, was ik al gegrepen door het verhaal. De vrouw die naast me zat, tikte me zachtjes op mijn schouder. Wat ik aan het lezen was, zo wilde ze weten. Ik draaide het boek zo dat ze de titel kon lezen. Haar reactie zal ik nooit vergeten. Op luide toon riep ze: ‘Aha, geen wonder dat je zo met je neus in dat boek zit. Hemingway!’

Sinds die tijd heb ik veel van Hemingway’s boeken her- en gelezen. Hij is een van de beste reisgenoten – waar ter wereld je je ook bevindt. Zijn woorden brengen iets bijzonders teweeg, dat zich moeilijk laat omschrijven. Een avond alleen op een hotelkamer om een deadline te halen wordt met af en toe een paar zinnen Hemingway nooit saai; urenlange vertraging gaat ongemerkt voorbij met een van zijn meesterwerken in handen.

Toen ik Michael Palins boek In het spoor van Hemingway zag, kon ik mijn geluk dan ook niet op. Honderd jaar na de geboorte van Ernest Hemingway gaat Michael Palin op zoek naar de man achter de legende: een stevige innemer, een verleider, een jager, een globetrotter en vrouwenverzamelaar – maar die als een droom schreef en die via zijn werk een onuitwisbare indruk op de twintigste eeuw heeft achtergelaten.

Michael Palin treedt in zijn voetsporen en reist via Chicago en Michigan naar Italië, Parijs en Spanje, via Florida naar Afrika en weer terug naar Cuba, naar alle plekken die Hemingway op deze aardbol heeft aangedaan. Tijdens zijn reizen verplaatst Palin zich in de wereld van Hemingway. Heden en verleden vloeien daarbij in elkaar over, wat leidt tot verrassende momenten.

Een fragment:

‘Vanavond heb ik Afscheid van de wapenen naast mijn bed liggen. Hemingways beroemde verhaal over liefde en oorlog in Italië. Het is de oranje-witte Penguin-editie uit 1959, die toen 2 shilling sixpence kostte en die je op school kreeg om te lezen voor je literatuurlijst. Het boek zit vol ezelsoren en laat los in de rug, maar ik kon er niet van scheiden. Dit is het boek dat me voor het eerst liet kennismaken met Hemingway, en in zekere zin ook met Italië.

[…]

We vertrekken vandaag uit Milaan in een poging de precieze plaats te achterhalen waar Hemingway gewond raakte. Dat is lastig, want in Afscheid van de wapenen loopt de fictieve luitenant Henry wel Hemingways verwondingen op, maar op een plek aan het front waar Hemingway nooit geweest is, tussen de rivier de Isonzo, die tegenwoordig de grens vormt tussen Italië en Slovenië.

We zijn hier in een bergachtig, indrukwekkend landschap, waar een zachtgroene rivier door steile, beboste bergkloven stroomt. Er werd hier zwaar gevochten, maar Hemingway had daar part noch deel aan. Hij raakte gewond aan de oever van de Piave, in laaggelegen, vlak landbouwgebied op zo’n vijfenzeventig kilometer van Venetië.

De weg van Milaan naar Venetië is rechttoe rechtaan. De reis verloopt zonder problemen, behoorlijk saai eigenlijk. Spoorweg en snelweg doorsnijden naast elkaar de vruchtbare vlakte van Lombardije, en verder weg naar het noorden zijn daar, hoewel niet altijd zichtbaar, de besneeuwde Alpentoppen.

Romantische steden als Verona, Padua, Vicenza en Venetie zijn niet meer dan namen op verkeersborden boven de weg terwijl de autostrada afbuigt om ze te vermijden. Het platteland wordt in rap tempo verslonden door bouwprojecten, en het gevaar dreigt dat de open vlakte één groot industrieel complex wordt.

Ten oosten van Venetie verandert het landschapspatroon. Kaarsrechte wegen, kanalen, hoogspanningsmasten en de vers geploegde voren op de velden splitsen zich op, kruisen elkaar en komen weer samen als lijnen op een schilderij van Mondriaan.

We nemen onze intrek in een hotel in Noventa di Piave, een stadje met de op één na hoogste klokkentoren in de Veneto – na die op het San Marcoplein – met een pizzeria die Smack! heet en een rokerig café waar oude mannetjes zitten te kaarten. Geniet in een druk plaatselijk restaurant van een goede, eenvoudige maaltijd, weggespoeld met karafjes prosecco, de sprankelende, mousserende witte wijn van de streek.

Lees later in bed nog een paar bladzijden in Afscheid van de wapenen, met meer plezier dan anders in de wetenschap dat ik me op maar twee kilometer van Fossalta bevind, het stadje waar het verhaal ontstond.’

Lees de hele reis van Michael Palin in de voetsporen van Hemingway in

In het spoor van Hemingway
Michael Palin
vertaald door Stan Verschuuren
ISBN9789041708830
€ 10,00
Rainbow Pockets

Wie Hemingways eigen Italiaanse verhaal wil lezen, duikt in Afscheid van de wapenen (ISBN 9789026958625).

feb 11

Het boek dat me als kind het meest fascineerde (en waarvan ik meerdere exemplaren helemaal stuk las) komt dankzij een actie van Pharos Reizen en de Samenwerkende Kinderboekhandels helemaal tot leven! Heel, heel even zou ik terug willen naar die kindertijd, het boek nog eens herlezen met diezelfde fascinatie als de allereerste keer, diep onder de dekens, en dan plaatsnemen op de achterbank om de reis van Dolf, de hoofdpersoon, een stukje mee te beleven…

Het boek met het omslag zoals ik dat lang geleden las

Het idee van Pharos Reizen en de kinderboekwinkels ontstond naar aanleiding van het thema van de Kinderboekenweek van dit jaar, ‘Hallo Wereld’. Samen stippelden ze een aantal rondreizen uit voor ouders en kinderen met als leidraad de reizen van helden uit kinderboeken, onder wie Dolf uit Kruistocht in spijkerbroek.

Dolf is aan het begin van het boek nog een gewone 16-jarige jongen uit Amstelveen. Hij geeft zich op als proefkonijn om door een materie-transmitter teruggeflitst te worden naar de middeleeuwen, waar hij één middag mag rondkijken. Om vijf uur diezelfde middag moet Dolf weer op de afgesproken plek staan om teruggeflitst te worden naar de twintigste eeuw. Maar door een foute berekening komt hij in het jaar 1212 terecht in een Kinderkruistocht en niet op het riddertoernooi dat hij zo graag wilde bijwonen. En het lukt Dolf niet om op tijd op de afgesproken plek te staan. Moet hij nu voor altijd in 1212 blijven?

Voor wie het boek niet kent, een fragment:

‘Dolf Wega stond aan de zijkant van een holle weg. Aan weerszijden zag hij hoge bermen, begroeid met bomen, struiken, gras en bloemen. Links van hem helde de weg naar een bocht. Rechts van hem steeg de weg, en daar was eveneens een bocht, zodat hij van zijn omgeving nog maar weinig kon zien. Hij keek naar zijn voeten en ontdekte dat hij op een platte steen stond. Dat kwam even mooi uit! Opeens durfde hij weer te denken, al waagde hij het nauwelijks zich te verroeren. Want hij kon bijna niet geloven dat het wáár was.

Toch wel. Hij was in elk geval verplaatst. Of hij zich nu ook in een ander tijdperk bevond, moest hij nog gaan ontdekken. Even wierp hij een blik op zijn horloge. Dat wees twee minuten over één. Liep het goed? Ja… Hij keek weer naar zijn voeten, die naast elkaar op de steen stonden. Hoe hadden ze het zo prachtig kunnen uitmikken!

Van alle mogelijkheden die er waren, was de beste eruit gekomen: een goed herkenningspunt, gemakkelijk te markeren. Hij herinnerde zich de vetkrijtjes, haalde ze uit zijn jaszak en bukte zich. Zorgvuldig trok hij eerst met het gele, daarna met het zwarte krijtje een nauwe kring om zijn voeten. Toen borg hij voldaan de krijtjes op en stapte van de steen. Nu goed opletten waar ik loop, dacht hij helder. Ik moet die steen op tijd kunnen terugvinden. Die grote berk daar tegenover mij is ook een mooi herkenningsteken.

Het was erg warm en hij pufte in zijn gevoerde windjack. Toch waagde hij het niet de jas uit te trekken, hoewel hij er een dikke grijze trui onder droeg. Verder had hij een spijkerbroek aan, sokken en stevige winterschoenen. Te gek gewoon, want hier was het hoogzomer. De zon brandde op zijn hoofd. De ongeplaveide weg, vol stenen en stof, blakerde in het felle licht.

Ik schijn in een soort heuvelland te zijn, dacht hij. Even kijken waarheen die weg voert. Hij liep een eindje de helling af, terwijl het stof onder zijn voeten opstoof. De bocht om, en opeens keek hij uit over een dal met in de verte een stad.

‘Dat moet Montgivray zijn,’ juichte hij.‘Het klopt! Het klopt helemaal!’ Want al ging de stad bijna schuil in de hittenevels, hij kon zelfs op die afstand zien dat het geen moderne stad was. Vaag onderkende hij torens en wallen. Diep beneden hem reed over de weg een soort huifkar in de richting van de poort. Op de akkers in het dal zag hij mensen bezig.

‘Ik ben in de middeleeuwen, ik sta midden in het Frankrijk van de dertiende eeuw,’ vertelde hij zichzelf, maar het was bijna niet te geloven. Juist wilde hij aan de verdere afdaling beginnen toen hij iets hoorde. Achter hem, ver weg. Hoefgetrappel, geschreeuw, lawaai. Angstig keek hij om, maar hij zag niets. De bocht onttrok het hoger gelegen stuk weg aan zijn gezichtsveld.

Nog meer geschreeuw en wapengekletter – het klonk niet geruststellend. Hadden een eindje hogerop twee vijandig gezinde ridders te paard elkaar op weg naar het grote toernooi ontmoet en waren ze slaags geraakt?’

In de voetsporen van Dolf
Kinderen en hun ouders kunnen zich nu, net als Dolf, naar het middeleeuwse Duitsland en Italië flitsen. De rondreis begint in de kathedraalstad Spiers, aan de Rijn. Vervolgens reis je, net als de kinderkruistocht, via het Zwarte Woud, ‘langs kloven en ravijnen en over glooiende bloemenweides’, naar Andriano bij Bolzano in de Dolomieten. Hier kun je zes dagen genieten van het leven in de bergen en spannende avonturen beleven in de Hochseilgarten en wildwater tuben (op een grote opblaasband) over een rivier. De reis sluit je, net als de helden in het boek, af aan zee, net boven Genua.

Een aantal hoogtepunten van deze reis:
*reis in het spoor van een van de beroemdste Nederlandse jeugdhelden
*bezoek het kasteel waar Richard Leeuwenhart gevangen werd gehouden door keizer Barbarossa
*grensoverschrijdend wandelen in Unesco-biosfeer Pfälzerwald/Vogezen
*een sneeuwballengevecht hartje zomer, hoog in de Dolomieten
*een dagje naar ministaatje Monaco
*eerst de bossen, dan de bergen en tot slot: een heerlijke duik in zee!

Praktische informatie
Deze rondreis kan gemaakt worden in de periode van 19 april tot en met 3 oktober 2012. De laatste aankomst mogelijkheid in het eerste hotel is 20 september 2012. Je kunt deze rondreis uitsluitend op donderdag beginnen. Kijk voor meer informatie op de website van Pharos Reizen.

Maar eerst (voor)lezen!
Uiteraard moet je voor vertrek wel eerst het boek (voor)lezen! Ook ik ga weer eens een nieuw exemplaar aanschaffen, want na het lezen van dit fragment ben ik wederom verkocht!

Kruistocht in spijkerbroek
Thea Beckman
ISBN 978904770116
€ 14,50
uitgeverij Lemniscaat

preload preload preload